Perzijska civilizacija je jedna od najstarijih i najuticajnijih u istoriji. Njeni izvori se gube u VI veku pre nove ere, kad Kira Veliki je osnovao imperiju Ahemenida, a kasnije Sasanidi su jačili perzijsku kulturu, arhitekturu i državnost. Nakon arapskog osvajanja u VII veku perzijski jezik, poezija (Firdavsi, Rumi, Hafiz), filozofija i navike nisu nestale, već su se toplili u islamsku kulturu, bogatili je. Danas mnogi narodi i zemlje, od Irana do Indije, smatraju se naslednicima ove velike tradicije. U ovoj članku ćemo raspravljati ko je stvarno kandidat za perzijsko nasleđe i što to znači danas.

Iran: direktno nastavak Perzije

Iran (ime "Perzija" je bilo korišteno na zapadu do 1935. godine) je direktni naslednik perzijske civilizacije. Državni jezik je farsi (sadašnji perzijski), pisana jezik — arapska, ali rečnik i gramatika su sačuvali stariju osnovu. Iranci slavaju Novruz (perzijski Novi god), časte klasične pjesnike, a šiitski islam je blisko vezan za doislamske tradicije. Sjećanje na imperije Ahemenida i Sasanida je dio nacionalnog samosvijesti. Mausoleum Kir Velikog u Paserkadah je mesto molitve. Iako je nakon islamističke revolucije 1979. godine perzijski kulturalni kod nije bio uništen; on se manifestira u arhitekturi, kovrotkačtvu, miniaturi i načinu komunikacije (taaruof). Iranci su ponosni što njihova civilizacija je starija od grčke i rimске.

Tadžikistan: čuvari perzijskog jezika

Tadžici su jedini iranski narod u srednjoj Aziji. Njihov jezik (tadžički) je zapravo isti kao farsi, ali koristi kirilicu. Nakon raspada USSR Tadžikistan aktivno obnavlja perzijsko nasleđe: uče djela Rudaka (otac perzijske poezije), Firdavsi, Saadi. U Samarkandu i Buhari (sada Uzbekistan) se nalaze grobnice perzijskih mislioca, ali sami tadžici smatraju se naslednicima Samanidskog carstva (IX–X vekovi), koje je bilo perzijsko po duhu. Novruz u Tadžikistanu je državni praznik. Mnogi tadžički intelektualci nazivaju svoj narod "zapadnim vratima perzijskog sveta".

Afganistan: perzijski jezik dari i zajednička poezija

U Afganistanu perzijski jezik (zvan dari) je jedan od dva službenih zajedno s pustom. Dari je rodni jezik za tadžike, hazare, charaimake i dio uzbečkih. Afganski klasičari (Džami, Bedil) su pisali na farsi. Mnogi Afganci, posebno u gradovima (Kabul, Herat), duboko čiste perzijsku poeziju i muziku. Novruz se slavi širom, čak i u godinama ratova. Iako je ideja "Velikog Horasana" (istorijske perzijske pokrajine) živa. Hazare, porijeklom od Mongola, preuzeli su perzijski jezik i kulturu, i takođe se smatraju dio ovog nasleđa.

Uzbekistan: tureška država s perzijskom dušom

Uzbeki su tureški narod, ali njihova kultura je učinila perzijske elemente. Samarkand, Buhara, Hiva su centri perzijske nauke i arhitekture. Uzbek jezik sadrži do 30% perzijskih zapožičanja. Veliki pjesnik Alisher Navoi je pisao na čagatayskom (turskom) jeziku, ali je doživio duboko uticaj perzijske književnosti. U Uzbekistanu se časte Aviceanu (Ibn Sina), koji je pisao na arapskom i perzijskom. Nakon sticanja nezavisnosti 1991. godine Uzbeki su postali aktivniji u učenju perzijskog nasleđa, posebno u kontekstu zajedničke islamističke civilizacije. Neke historičare smatraju da je Buharski emir bio direktan nastavak perzijske državne tradicije. Danas Uzbeki ne nazivaju se naslednicima Perza u punom smislu, ali priznaju ogroman uticaj.

Indija: mogolski sintez i perzijska kultura

U Indiji perzijsko uticaj je dosegao vrhunac za Velike Mogole (XVI–XIX vek). Perzijski jezik je bio jezik dvora, poezije, diplomacije. Tadž-Mahal je šedevr perzijske arhitektonske škole. Mogoli su doneli u Indiju perzijske vrtove, miniaturu, kaligrafiju. Iako je imperija pala do XIX veka, perzijski je ostao jezik edukacije. Moderni indijci-islamanci (posebno u Lucknu, Delli, Haidarabadu) su sačuvali mnoge perzijske ritualе i reči (npr. "novruz" slavljaju šiiti). Jezik uрdu je pod velikim perzijskim uticajem (leksika, gramatika). Međutim, Indija je heterogenija zemlja, i naslednici perzijske civilizacije se tu smatraju više kulturne elite nego celokupan narod.

Pakistан: perzijski kod u urdu i pustu

Pakistан je nastao 1947. godine, ali njegov kulturalni bogatstvo uključuje perzijsko nasleđe. Uрdu, nacionalni jezik, je napisan arabo-perzijskom pisom (nastaliq) i ima do 60% leksike iz farsi. Poetika (Iqbal, Gadir) koristi klasične perzijske metre. Pustu takođe je doživio uticaj perzijskog, posebno u leksici religije i administracije. Tradicionalne kuće u Peshawaru i Kvetti su ukrašene perzijskom mozaikom. Pakistanski šiiti aktivno slavljaju Novruz i sećaju se perzijskih svetaca. Međutim, Pakistanci češće ističu islamističku, a ne doislamsku perzijsku identitetu.

Kurdski: iranski narod bez države

Kurdski (kurdski jezik — sjevero-zapadna grupa iranskih jezika) su genetički i lingvistički bliski Persima. Njihov epos i folklór sadrže motive zajedničke sa "Šahnamom". Mnogi Kurdski smatraju se potomcima Medijca, starih susjeda Perza. U Irakskom Kurdistanu popularni su perzijski pjesnici. Međutim, zbog političkih okolnosti Kurdski više ističu svoju posebnu identitetu, a ne jedinstvo sa Persima. Međutim, u kulturalnim krugovima se govori o "iranskoj civilizacijskoj porodici".

Azerbajdžanci, osetini i drugi iranski narodi

Azerbajdžanci (turski jezik) su bili dio različitih perzijskih imperija i sačuvali elemente perzijske kulture: muziku (mugam), poeziju (Nizami Gjandževi je pisao na farsi), arhitekturu. Mnogi azerbajdžanci u Iranu nazivaju se Persima-Azerbajdžancima. U Republici Azerbajdžan uticaj perzijskog je slabiji. Osetini (iranski jezik, ali kršćanska kultura) su potomci Alanaca; njihova veza sa perzijskim svetom je većinom jezička. Beludži, pamiški narodi (šugnanaci, rušanaci) takođe su iranski jezični, ali njihova samoidentifikacija je većinom lokalna.

Parši Indije i diaspora

Parši su zoroastrijski, bježi iz Perzije (VII–X vek) u Indiju, kako bi izbegli islamizaciju. Oni su sačuvali jezik (avestijski u molitvama, gudžarati u svakodnevnom životu), navike, kuhinju. Danas Parši smatraju se čuvarima doislamske perzijske duhovnosti. Iako su malobrojni, njihov uticaj (npr. obitelj Tata) je ogroman. U SAD, Kanadi i Evropi postoje diaspora Irana (izlazaca iz Perzije), koji aktivno kultiviraju perzijsko nasleđe: teatar, kuhinja, jezične kurseve. Za njih se sjećanje na Perziju smatra neodvojivom delom identiteta.

zaključak: živo nasleđe

Perzijska civilizacija nije umrla sa padom carstva Sasanida. Ona je prešla u islamsku kulturu, proširila se od Balkana do Bengala, bogatila turske, indijske, kavkačke narode. Danas milijuni ljudi govore na perzijskom jeziku (oko 110 miliona govornika) i još više koriste perzijsku leksiku, čuste perzijsku poeziju, slavljaju Novruz. Direktnim naslednicima smatraju se Iranci i Tadžici, kao i afganski dariazični. Srednjakom — Uzbeki, Indijci, Pakistanci, Kurdski, Osetini, Parši. Perzijsko nasleđe nije muzejni eksponat. Ono je živo u tržničkom taaruofu, u stihovima Hafiza na svadbi, u mirisu rožanske vode na Novruz. I dok se slavi farsi, Perzija neće nestati.

Permanent link to this publication: