Shënime altruistike të Pitirimit Sorokinit dhe aktualiteti i tyre sot

Hyrje: Sociologjia si projekt e rrezikshëm

Pitirim Sorokin (1889–1968), një nga themeluesit e parë të sociologjisë moderne, ka bërë një kalim unik nga analiza e katastrofave sociale deri në projektimin e utopisë. Të tij vepra më vonë, ku punja më e madhe është «Rruga dhe fuqia e dashurisë» (1954), është një përpjekje masive për të argumentuar altruizmin jo si fesë morale, por si forçë sociale fundamentale dhe vetëm rruga për jetën e civilizatës. Sorokin, i cili ka përjetuar revolucionet ruse, luftën civile dhe ekzilimin, ka përfunduar jetën e tij me zhvillimin e një programi shkencor «moral të armatosur të njerëzërisë». Ideat e tij, që ashtu u shfaqën asaj kohe si idealiste, sot kanë një zë të ri në kontekstin e krizave globale.

1. Paradigma integrative: nga analiza e rëndësishmërisë deri në sintezën e rrezikshëm

Sorokin filloi si analist i çështjeve sociale. Në punimet «Gjodha si faktor» dhe «Sociologjia e revolucionit» ai tregoi si katastrofët e shfaqen si biologjike dhe instintive të mirëdeshme të comportamentit njerëzor. Por vepra e tij më e madhe — «Dinamika sociale dhe kulturore» (1937–1941) — ka zbuluar cikle historike të ndryshimit mes tre llojeve të kulturës:

1. Shqetësore (sensate) — bazuar në materializëm, hedonizëm, empirizëm.

2. Ideacionale (ideational) — bazuar në besim, absolutet e spiritualitetit, askezën.

3. Idealistike (idealistic) — sintezë integrative, harmonike e dytës së parë.

Sorokin ka diagnostikuar krizën e kulturës shqetësore moderne, shohë në atomizimin e saj, relativizmin dhe kultin e kënaqësimit si shenja e rrëndësishmërisë dhe prorogim i një katastrofe të ardhshme. Ai e shohë rrugen e lirimit jo në kthimin në të kaluarën, por në kalimin në një kulturë të re, integrale (altruiste), bazuar në «energinë e dashurisë».

2. Altruizmi si energji dhe teknologji sociale

Sorokin u përpoq të demistifikojë altruizmin, e paraqit si objekt studimi shkencor dhe instrument social.

• Koncepti energjetik i dashurisë: Sorokin e konsideronte dashurinë/altruizmin si «energji jetësore e nivelit më të lartë», e që ka mundësi të transformojë individuet dhe sistemet sociale. Ai e ndryshonte formën e saj: religjioze, etike, intelektuale, estetike.

• Studimet empirike të Qendrës së Harvardit: Në vitin 1949, Sorokin themeloi në Harvard «Qendrën për Studimin e Altruizmit Kreativ» (Center for the Study of Creative Altruism). Nën udhëheqjen e tij, thirrën dhe sistematizuan mijëra studime rreth ekzemplareve të altruizmit të lartë (aktivizëm, shpëtim, heroizëm), studjuan efektet psiko-fizikë të dashurisë dhe dashurisë së kundërt mbi trupin.

• Teknologjiet e "alxhimit të dashurisë": Sorokin u propozua metoda specifike për zhvillimin e altruizmit:

  1. Intensifikimi i prodhimit, marrjes dhe rrotullimit të energjisë së dashurisë në shoqëri përmes edukimit, artit, media.

  2. Kriimi i "lifteve socialë" për altruistët, që të zhbajnë pozicione të rëndësishme në menaxhim.

  3. Shkrimin e "terapive sociokulturore" për të kundërshtuar agresionin personal dhe social.

Fakt interesant: Sorokin ka kryer eksperimente që tregojnë efektet fiziologjike pozitive të veprave altruiste. Ai thoshte se praktika e dashurisë së paqëndrueshme përmirëson sëmundjen, zgjat jetën dhe rrit potencialin kreativ, parapërgjegjës duke parë studimet moderne në fushën e psikonevroimmunitetit dhe psikologjisë pozitive (p.sh., punimet mbi "euforinë e ndihmës" – helper’s high).

3. Kritika e modernitetit dhe paravjetarët e proroguesit

Sorokin ka përshkruar me rëndësi çështjet moderne (dhe tona) e shoqërisë, që i bëjnë atë të vështirë:

• Krizi e kulturës shqetësore: Konsumizmi i paprekët material, që udhëron ndërmjet ekologjikës së rrëndësishme dhe tuajtje spirituale.

• Kultura e vjedhjes dhe e shpalljes: Dominimi i mediave dhe politikës së dëstruktivë, sensacionaliste, të ndarëshme.

• Prodhimi i lartë i materialave me mungesën e dashurisë: Progresi teknologjik pa zhvillim moral i krijon mjeteza të zëndërshme (armët nukleare) dhe manipulime.

Përfundimi i tij ishte i rëndë: civilizata, që nuk është në gjendje të kontrollon egoizmin dhe të zhvillojë bashkëpunimin, është e burgosur në suksesi.

4. Aktualiteti sot: përgjigja ndaj sfidave të shekullit të XXI-të

Ideat e Sorokinit sot kanë zë si program veprimesh për kundërshtimin e çështjeve globale:

1. Pandemia dhe kriza e bashkëpunimit: COVID-19 ka zbuluar mungesën e altruizmit në nivelin e shteteve ("nacionalizmi i vaksinës") dhe individëve. Modeli i Sorokinit "bashkëpunimit altruist" si bazë e saj e saj e shëndetësisë së shoqërisë është jo utopie, por nevojë praktike.

2. Krizi ekologjike: Përhapja e antropocentrizmit dhe kalimi në "altruizmin ekologjik" — zgjerimi i kufijve të bashkëpunimit në gjeneratat e ardhshme dhe biosferën në përgjithësi — i përputhet thjesht foni i Sorokinit për zgjerimin e energjisë së dashurisë.

3. Polarizimi i shoqërive dhe luftat informacionale. Sorokin ka shënjestuar rrezikun e "kulturës së vjedhjes". Algoritmet modernë e rrjetëve social, që punojnë në engagement dhe zakonisht e kënaqen konflikte, janë antipodët e projektit të tij për të krijuar media që shpërndajnë "informacionin e dashurisë".

4. Ekonomia bashkëpunimit dhe agenda e ESG. Interesi i rritur për biznesin social, investimet me efekt, konsumin etik dhe përgjegjësinë sociale korporative është përmjetim praktik të ideut që altruizmi duhet të bëhet pjesë e mekanizmeve ekonomike.

5. Shkencat e dashurisë (Well-being Science). Studimet moderne të dashurisë, empatisë, mindfulness dhe comportamentit prosocial ofrojnë atë bazë empirike që Sorokin e kërkonte ashtu që t’i tregojnë se altruizmi është i fitueshëm për sëmundjen fizike dhe mendore.

Shembull: Lëvizja "Altruizmi i Efektueshëm" (Effective Altruism), që thotë të përdorohet metodat shkencore dhe analiza racionale për maksimizimin e efektit pozitiv të veprave të ndihmës së tyre, është ardhësi i drejtpërdrejtë i metodologjisë së Sorokinit. Ai përpiqet të konvertojë gjërat e mirë në praktikë sistematike, me mjegjim dhe optimizim.

Përfundim: Utopia si kërkesë shkencore

Shënime altruistike të Pitirimit Sorokinit sot nuk janë vetëm një vizion naiv, por edhe projekt shkencor dhe politik i rëndësishëm. Në kohën kur mundësitë teknologjike të njerëzërisë kanë arritur nivelin e aftësive të saj për suksesi, pyetja e Sorokinit është më e rëndë se gjithmonë: arëmohet të prodhojmë, ta marrim dhe ta shpërndajmë "energinë e dashurisë" që t’i kompensojmë "entropinë e dashurisë"?

Pasqyra e tij e lëvizjes e bëjnë që t’u riflektojmë rolin e sociologjisë dhe shkencës në përgjithësi: ata duhet të jetë jo vetëm diagnostikuesit e çështjeve shoqërore, por edhe pjesëmarrësit në zhvillimin e "çështjes" (lekurës). Sorokin tregoi se altruizmi është jo i dobishëm, por forma më e lartë e strategjisë racionale për jetën e llojit Homo sapiens. Në botën me rrezika të bashkëpunueshme, paradigma e tij integrative, që kërkon sintezën e këndvështrimit shkencor, etikës dhe praktikave spirituale, ofron jo përgjigje të gatshme, por rrugën e vetme të kërkimit – nga lufta konkurenciale në bashkëpunim kreativ, nga kultura shqetësore në kulturën e dashurisë së konstruktive.

Permanent link to this publication: