Emili i Lønnberga: Nëntori si reflekt im kultur shqiptar dhe psikologji të fëmijërisë

Tema Nëntori në cilës Lindgren shkruan veprat e saj mbi Emilin e Lønnberga është më shumë se një sfond festiv, por një strukturë kulturore dhe antropologjike komplekse. GjROUGH perspektivën e fëmijërisë dhe jetën e fshatarëve në Småland në fund të shekullit XIX – fillim të shekullit XX, shkrimtaria studiojnë idiomën shqiptare të Nëntori (Jul), duke e shfaqur si kohë të hierarkisë së rëndësishme, të afërsisë së familjarë, tensionit ekonomik dhe, gjithësisht, si çudë.

Konteksti historik dhe etnologjik: Nëntori në fshatrat shqiptare

Nëntori tek Lindgren është, para se gjithçka, punë. Pregatitja për të gjithë fillon shumë herë para, që riflet praksitë e shoqërisë së para-industriale bujqësore: mbajtja e produktëve, përgatitja e rruatave, gatimi i ushqimeve festive dhe pives. Katta, shërbëtaria, bëhet figura kryesore në këtë proces, duke përfaqësuar bazën punuese të festës. Fakt: tradicionali pive shqiptarë i Nëntori (julöl) u gatiste në çdo fshat i bujqësishëm dhe ishte simbol i gjuhës së plotësishme dhe mjeshtërisë së shtëpisë.

Shumë vëmendje i jepet hierarkisë «të mirëfishtë» të festës. Botës së tërhequrit e vjetër është e rëndësishme: fëmijët nuk duhet të zjarë, të hyjnë në gjakmarrë pa kërkuar, duhet të tregojnë respekt. Kjo rëndësi u barazon me ritojnë që formojnë një hapësirë sigurt dhe të pritshme. Për shembull, tradita «të shikuar në kase» (kastrullkikan) para Nëntori, kur fëmijët u lejuan të shihnin në kase me ushqim, është ritual i dhënies së dijes dhe pritjes, përshkruar nga Lindgren. Ajo thekson që festi strukturohet me ritojnë, të cilët, edhe në surore, krijojnë një sentim të sigurisë dhe besimit.

Mësimi shoqëroekonomik: Nëntori si shifër shoqëroekonomik dhe reflekt i dyshimërisë
Festa shfaqët jashtëzakonisht marrëdhëniet shoqëroekonomike në komunitetin rural. Ndërhyrja e rëndësishme bëhet vizita e mirëfishtë në shtëpinë. Për banorët e fshatit Kattullt, veçanërisht për nënën e Emilit Elmë, kjo është mundësi e përsëritur për t’u konfirmuar statusi, t’u tregojnë purcinë, porosinë dhe mjeshtërisën kulinare para gurash. Kjo vizitë është inspeksion shoqëror, që shkakton stres tek tërët, por për Emil, e bëhet hapësirë për të kërkuar diferenca klasore dhe për t’u treguar individualitetin e tij të papërshkueshëm.

Interesant fakt: skenat e dhënies së dorezave të Nëntori për shërbëtorët dhe të varfërit (siç e bën gurashja në shtëpinë) reflektojnë praktikën historike të julgåvor (dorezave të Nëntori) — jo vetëm mirëfishtësi, por kontrakt social, që ndryshonte marrëdhëniet patriarkale midis pronarëve dhe punëtorëve në fshatrat shqiptare.

Perspektiva e fëmijërisë: midis frikës dhe çudës

Thru Emilit, Lindgren tregon dyfishtësinë e perceptimit të fëmijërisë së Nëntori. Në një anë, kjo është kohë e pritjes magjike dhe lirisë të kufizuar. Për shembull, në një nga historitë, Emili, duke u përvojët për të gjetur ushqim të Nëntori, u kërcënohet me kokën në kase. Kjo situatë komike është metaforë e dëshirës së fëmijës për të hyrë në fund të festës, literalisht për të zënë pjesë në materialitetin e tij, duke i shpërfillur kështu kufijtë e kufizuar të vjetërve.

Në një anë tjetër, Nëntori është i lidhur me frikën për ta marrë vëmendjen, të marrë një vëllim të rëndë ose të mos plotësuar pritjet. Kulla e këtij është një skenë famëkeq, kur Emili, duke dëshiruar të ushqejë mendjen, e mbyll vëllain e tij në sheshin e kujtimit dhe të gjithë që arrijnë për mirëfishtësi. Kjo veprimarje, sipas vërtetimit të vjetërve, është skandal e keq, i shpërfillur të gjitha normat. Por sipas logjikës së fëmijërisë dhe etikës së Krishtit në versionin e saj të ç’thjeshtë, kjo është akt i mirëfishtës së thellë dhe praktike. Lindgren gjeni këtu formalet e mirëfishtësisë së vjetërve me mirëfishtësinë e qëndrueshme të fëmijës.

Sakrali dhe profani: transformimi i çudës

Çuda në historitët e Nëntori të Emilit ka karakter jo biblik, por bujqësor dhe psikologjik. Çuda kryesore është e ardhura e izolimit dhe e pranimit të saktësisë së fëmijës, pa që ta marrë parasysh gjurmët e tij. Kur babai i Emilit, Anton, në Nëntorin e fundit, merr përpara të shkretë një njeri i ri me guri për fëmijën, kjo është akt i përmirësimit të tjetër dhe i dashurisë së prindrit, që është më e fuqishme se çdo gjërmonjë. Kjo është çuda e vërtetë e Nëntori në botën e Lindgren: jo rradha e yjeve nga qielli, por fitoret e kuptimit mbi gjuhën, shumësi mbi shkurtësi.

Ushqimi gjithashtu ka rol e sakral. Gatimi i kështullit, përgatitja e kështullit — kjo është më shumë se kulinari, por taqenja familjare, që transmeton gjëmim dhe lidhjen e gjeneratave. GjROUGH ushqimit zhvillohet lidhja me prindrit e mëparshëm dhe me tokën.

Përfundim: Nëntori si kod kombëtar

Nëntori tek Emili është mikromodel i shoqërisë shqiptare me vlerat e saj: puna, pietet (mirëfishtja e respektuar për porosinë), emocionalitetin e fshehur, rrollin e natyrës dhe shtëpisë. Lindgren, që u rrit në një ambient të ngjashëm, nuk idealizon atë, por e shfaq në gjithë komplikimet: me punën e rëndë, tensionin shoqëroekonomik dhe rregullat e rëndësishme.

Më tej, qëndron fëmija, i cili i energjik i papërshkueshëm iu kontrollon këto bazë. Nëntori tek Lindgren bëhet kohë kur kufijtë midis fëmijërisë dhe tërhequrit, të varfërit dhe të pasurit, të keqët dhe të drejtët, u shkrinë për një moment — ose në mes të një mesazhi, ose në mes të një skandali, ose në një gestë të pranimit. Kjo është mendimi i thellë: festa është më shumë se mbajtja e ritojve, por mundësia për njerëzërishtin e treguar mbi këmbën e jetës së përditshme. GjROUGH prapastërimeve dhe shpikimeve të Emilit, A. Lindgren tregon se çuda e Nëntori gjendet jo nga porosi i porositës, por nga aftësia e qëndrës së qëndrës së këndshme dhe mirëfishtësisë së paprediktueshme, edhe nëse ajo manifestohet nëpërmjet një drejti të mbyllur në sheshin e kujtimit.

Permanent link to this publication: