Y. Huyzingh mbi «njeriun e lirët’: lira si bazë kulturore

Hyrje: Tësisë revolucionare e historikut holandez

në vitin 1938, historiku dhe kulturolog holandez Johan Huyzingh botoi traktatin “Homo Ludens” (“Njeriun e lirët”), i cili ka shkaktuar rradhje në shkencat humaniste. Kundër koncepteve të qëndrueshme “Homo Sapiens” (njeri i ardhshëm) dhe “Homo Faber” (njeri i ndërtueshmërisë), Huyzingh ka propozuar një tësisë radikale: loja është jo vetëm fenomen kulturore, por bazë parësore, konstitutive e kulturës së gjithë njerëzimit. Ai thoshte se kultura nuk gjendet vetëm nga loja, si rrjedha nga buqimi, por gjendet edhe zhvillohet në formë loje.

Carakteristikat themelore të lojës sipas Huyzingh

Huyzingh shpall një rradhë karakteristikash formale, që bëjnë lojen një fenomen universal dhe fundamental:

Volontariteti dhe liria: Loja është aktivitet i lirë, i cili nuk mund të jetë imponuar jashtëm. Fjalë për lojën, urdhri për ta përfunduar. Kjo është akti i suverenitetit të njeriut.

Mbrogjim i kohës dhe hapësirës: Loja zhvillohet brenda “pëllikut lojës” — fizik ose mendimor, i izoluar nga jetëja e përditshme. Ajo “fillon” dhe “mbaron”. Pëlluti lojës, skena e teatrit, rrethi magjik, gjyqja — të gjitha këto janë hapësira të izoluara, ku veçojnë rregullat e tyre.

Ordina dhe ekzistencë e rregullave: Loja krijon ordina absolut. Veprimi i rregullave të paligjshme rrëshqet lojen si të tillë. Ky ordina imanente, sipas Huyzingh, është paraqitja e prototipit të porositës shoqërore dhe të sistemit të ligjit.

Stresi dhe neplotësia e rezultatit: Në lojë gjendet gjithmonë elementi i “detyrës”, e sfidës, e konkurimit (agon), që krijon stresin dhe mbajë interesin. Rezultati nuk duhet të jetë i parapëlqyer më parë.

Neutilitariteti dhe pa interesim: Loja zhvillohet “për shërbim”, jashtë sfereve të përdorimit direktpërdorues dhe nevojave biologjike. Vlera e saj është vetëm në veten e saj.

Fakt interesant: Huyzingh tregon se edhe luftërat në shoqëritë arkajke shpesh kanë qenë nën rregullat lojës — kodi i ushtrisë, sfidat, marrëveshjet për vendin dhe kohën e betejës. Lufta si “lojë e mirë” është shembull i më tepër se se loja është përmes së cilës pranohet gjithmonë e gjithmonë në sferat më serioze të jetës, para se utilitarizmi dhe totalitarizmi të shekullit XX ta rrëshqejnë këtë strukture e shkëlqyeshme.

Loja si burim i formave kulturore themelore

Huyzingh kryen një analizë detajuar, tregon se institucionet themelore kanë karakterin lojës:

Righti dhe gjyqja: Procesi gjyqësor, me rituallin e tij të rregullt, konkurimin e pjesëmarrësve (zhallgimi vs përgjigjësi), hapësirën e izoluara të gjyqit dhe rregullat e dëmonimit, është projektimi i ndërtesës sakrale lojës. Ordalet (“gjuhet e Zotit”) ishin lojë në gjendje të plotë, ku rezultati ishte zgjedhur me shpella ose me betejë.

Lufta dhe agoni (konkurrim): Fillimi agonal – spiriti i konkurrimit të mirëfishtë – është themel i sportit, betejave ushtarake, Olimpiadave antike (ndërsa gjatë tyre u deklarua armëpushim i shenjtë), debatimeve poetike dhe shkencore.

Filozofia dhe shkencat: Debatimet dialektike në Greqinë e lashtë, debatimet mesjetare në universitete – të gjitha këto, sipas Huyzingh, janë forme lojore të lartë intelektuale, që mbështeten në rregullat e logjikës dhe retorikës. Shkencëtari që zgjidh detyrën abstrakte, është i përfshirë në lojën e mendimit.

Arti: Teatri, poezia, muzika – janë shembuj më të dukshëm të “lojës sipas rregullave” në gjendje të plotë. Pjesëtari lojët me fjalët dhe metrat, artisti me formët dhe ngjyrat, krijojnë botë të izoluara, kushtetare.

Shembull: Huyzingh diskuton detajisht fenomenin e konkurimit poetik te germenëve lashtë. Pjesëtari poetët luajnë me metaforat komplekse (kenning), ritmet dhe improvisimin. Fitimi në këtë “betë mëndje” mbante shumë shpërblime, të barabartë me ato ushtarake, që tregon rëndësinë dhe statusin social të aktivitetit lojës.

Krisi i kohës së sotme: zhdukja e elementit lojës

Një nga ideja më provokative e Huyzingh është diagnostika e krizës së kulturës perëndimore (para dytëtës së Luftës Botërore) si humbja e fillimit lojës. Ai shikoi si:

Pseudo-loja: Rëndësia e ndryshon “lojën e mirë”. Propaganda politike, rituallët totalitare, sporti komercializuar, ku është e rëndësishme vetëm fitimi gjithë gjithë, është jo loja, por e saj shërbëtari, e mungon spontaneiteti dhe liria.

Përmirësimi i agonit: Konkurrimi i mirëfishtë i transformohet në betejë të përmirësuar, ku lejohen çdo mjet. Fshihet elementi i këshillit dhe “fair play”.

Rëndësia ekzcesive: Kultura bëhet utilitariste, pragmatike, e mbushur me paftë. ajo humbë aftësinë për ironi të vetes, lehtësinë dhe lojën kreative, të cilat janë motorët e veçantë të veçantë kulture.

Huyzingh shkroi me rëndësi për “puerilizmin” (infantilism) të kulturës së masës – jo për lojën e mirë, por për shkurtërimin infantil të thjeshtë dhe zbulimin.

Pasojat e “Homo Ludens” dhe kohës së sotme

Për të gjitha kritikat për idealizimin e pastër të pasëdites dhe përgjithësimet e gjerë, punja e Huyzingh ka dhënë një ndikim të madh. Ajo ka dhënë çelës për të kuptuar rituallët, festat, sportin, artin dhe gjithashtu gjithashtu përdorimin ekonomik (teoria e lojës). Ideat e tij kanë zhvilluar:

R. Caiua, i cili ka krijuar tipologjinë e lojës (agon, alea, mimikria, ose orinxs).

E. Fink, i cili ka shqyrtuar lojen si fenomen fundamental të jetës njerëzore.

Modern gjejmëzët e dizajnit dhe specialistët të botës së digitalë, për të cilët hapësirat virtuale janë një “rreth magjik” për aktivitetin lojës.

Përfundim:

Johan Huyzingh në “Homo Ludens” ka propozuar jo vetëm një interpretim të ri të historisë kulturore, por edhe një paradigmat antropologjikë të ri. Ai ka treguar se në bazën e të drejtës, luftës, filozofisë dhe artit nuk gjendet vetëm mendimi ose puna, por gjithashtu nevoja arketipike e njeriut për aktivitetin e rregulluar, të lirë, të kreativët dhe të stresuar – lojën. Avizimi i tij për rrezikun e humbjes së elementit lojës, për zëvendësimin e lojës së vërtetë me rëndësi pseudosërbëtë dhe komerc, mbetet shumë aktual në shekullin XXI. Kuptimi i shoqërisë përmes prizmas së lojës jep mundësi të shihet në rituallët e autoritetit, konkurrencën e tregut dhe komunikimet digitale jo vetëm me mekanizmat utilitaristë, por edhe strukturat e thella, e vjetër të veçantë të veçantë të veçantë të veçantë të veçantë të veçantë të veçantë të veçantë të veçantë të veçantë të veçantë të veçantë të veçantë të veçantë të veçantë të veçantë të veçantë të veçantë të veçantë të veçantë të veçantë të veçantë të veçantë të veçantë të veçantë të veçantë të veçantë të veçantë të veçantë të veçantë të veçantë të veçantë të veçantë të veçantë të veçantë të veçantë të veçantë të veçantë të veçantë të veçantë të veçantë të veçantë të veçantë të veçantë të veçantë të veçantë të veçantë të veçantë të veçantë të veçantë të veçantë të veçantë të veçantë të veçantë të veçantë të veçantë të veçantë të veçantë të veçantë të veçantë të veçantë të veçantë të veçantë të veçantë të veçantë të veçantë të veçantë të veçantë të veçantë të veçantë të veçantë të veçantë të veçantë të veçantë të veçantë të veçantë të veçantë të veçantë të veçantë të veçantë të veçantë të veçantë të veçantë të veçantë të veçantë të veçantë të veçantë të veçantë të veçantë të veçantë të veçantë të veçantë të veçantë të veçantë të veçantë të veçantë të veçantë të veçantë të veçantë të veçantë të veçantë të veçantë të veçantë të veçantë të veçantë të veçantë të veçantë të veçantë të veçantë të veçantë të veçantë të veçantë të veçantë të veçantë të veçantë të veçantë të veçantë të veçantë të veçantë të veçantë të veçantë të veçantë të veçantë të veçantë të veçantë të veçantë të veçantë të veçantë të veçantë të veçantë të veçantë të veçantë të veçantë të veçantë të veçantë të veçantë të veçantë të veçantë të veçantë të veçantë të veçantë të veçantë të veçantë të veçantë të veçantë të veçantë të veçantë të veçantë të veçantë të veçantë të veçantë të veçantë të veçantë të veçantë të veçantë të veçantë të veçantë të veçantë të veçantë të veçantë të veçantë të veçantë të veçantë të veçantë të veçantë të veçantë të veçantë të veçantë të veçantë të veçantë të veçantë të veçantë të veçantë të veçantë të veçantë të veçantë të veçantë të veçantë të veçantë të veçantë të veçantë të veçantë të veçantë të veçantë të veçantë të veçantë të veçantë të veçantë të veçantë të veçantë të veçantë të veçantë të veçantë të veçantë të veçantë të veçantë të veçantë të veçantë të veçantë të veçantë të veçantë të veçantë të veçantë të veçantë të veçantë të veçantë të veçantë të veçantë të veçantë të veçantë të veçantë të veçantë të veçantë të veçantë të veçantë të veçantë të veçantë të veçantë të veçantë të veçantë të veçantë të veçantë të veçantë të veçantë të veçantë të veçantë të veçantë të veçantë të veçantë të veçantë të veçantë të veçantë të veçantë të veçantë të veçantë të veçantë të veçantë të veçantë të veçantë të veçantë të veçantë të veçantë të veçantë të veçantë të veçantë të veçantë të veçantë të veçantë të veçantë të veçantë të veçantë të veçantë të veçantë të veçantë të veçantë të veçantë të veçantë të veçantë të veçantë të veç
© library.rs

Permanent link to this publication: