«Vjollë e madhe’: metaforë gjuhësore ose rrezik i ndryshimit psikologjik?

N gjuhën e përdorimit të përditshëm, e drejtpërdrejtuar ndaj fëmijëve, shumë herë mund të dëgjojmë fjalime si «Kush ti keni tashmë shumë e madhe!» ose «Ty shihet si vajzë e madhe’, e drejtpërdrejtuar ndaj fëmijëve mes 6–9 vjeç. N sygjyshmëri, këto fjalime kanë aspektin e mbështetjes dhe pranimit, duke e lëvizur fëmijën drejt ndryshimit, por sipas psikologjisë së fëmijës, gjuhës dhe sociolingvistikës, këto ekspresime paraqesin një fenomen komunikativ i komplikuar, që përmban si kënaqësi, as edhe potencialisht elemente dëstruktive. Ato nuk mund të vlerësohen me një mënyrë të vetëm dhe kërkojnë analizën e kontekstit, intentit e folësit dhe perceptimit të fëmijës.

Aspakti i psikologjisë: kufijtë e moshës dhe identitetit

Mëshira 6–9 vjeç (mëshira e mesme e shkolles) është periudha kritike për formimin e konceptit «Egjyeshmja’ dhe identitetit social. Fëmija aktivisht kërkon përgjigje për pyetjet «Kjo jemi?’, ‘Si e jam?’, ‘Çfarë ka qenë të jetë i mirë?’. Vlerësia e tij e vetmja është shumë jo e qëndrueshme dhe është e përmirësueshme nga vlerësimet e meshkujve të rëndësishëm — prindërve, mështarëve.

N këtë kontekst, fjalët «ty keni tashmë shumë e madhe’ ekipërohen me dy funksione:

1. Funksion pozitiv (mbështetje e sjelljes që duhet): Meshkujt, duke thënë fëmijën «e madhe’, dëshirojnë të inkurajojnë ekspresimin e përgjegjësisë, autonomisë, ndihmës (p.sh., ‘ty keni tashmë shumë e madhe ndihmuai gjyqën’). Kjo punon si etiketë, që mund të motivojë fëmijën të përputhet me imazhin pozitiv. N fjalë të tjera, kjo është metodë pedagogjike e efektshme.

2. Funksion negativ (pritje e stresit dhe ndërrimi i rolit): Rreziku kryesor është përcaktimi i gabuar i koncepteve. Fëmija këtë moshë nuk është madhe as biokëncëllor, as psikologjik, as shoqëror. Ajo ka nevojë për mbrojtje, udhëheqje, të drejtën për gabim dhe formët e sjelljes fëmijore (lojë, spontane, emocionale). Përsëritja e përgjithshme të ‘madheut’ së saj mund:

   • Të krijojë konflikt të brendshëm: fëmija ndjen nevojën për të përshtatur statusin e lartë, por gjithëherë ndjen këshilltë e zakonshme, nevojat për përmirësim dhe pamirësim i situatave komplikuesha.

   • Të provokojë trugim dhe frikë për moskorrespondimin: nëse ju jeni ‘madhe’ sot për shkak se ju mërisni, atëherë kjo jeni sot, nëse nuk dëshironi ta bëni këtë? Duhet të ketë përmirësimin e dashurisë dhe pranimit, që është i kufizuar në sjelljen ‘madhe’.

Fakti interesant: studimet në fushën e psikoterapjisë së fëmijës (p.sh., punat e Alice Miller) tregojnë se fëmijët, të cilët u llogaritën shumë herë dhe shumë herë për ‘madhe’ dhe ‘autonomi’, në moshën e rritur zakonisht kanë problemat me identifikimin e dëshirave të tyre, suferojnë nga sindromi i shkëlqyesit dhe perfeksionizmi, duke dëshiruar të përputhohen me pritjet eksterne.

Aspakti i gjuhësisë: fuqia e etiketës dhe efekti i ndryshimit semantik

Gjuha nuk është vetëm që përshkruan realitetin, ajo aktivisht e konstruktuar atë. Ekspresimet e përsëritura janë narativet brendësore. Epiteti ‘madhe’, aplikuar tek fëmija, është metaforë semantike që i shkrin kufirin e moshës. N procesin e zhvillimit të gjuhës dhe mendimit, fëmija mëson siç është kuptimi i drejtpërdrejtë i fjalëve, as edhe konnotatet e tyre. ‘Madhe’ assoçiohet me fuqi, kompetencë, kontroll, pavarësi. Por gjithashtu – me detyra, kufizime, mungesën e të drejtës për të qenë i dobët.

Kur një person i rritur thotë ‘ty shihet si vajzë e madhe’, ai implicitisht transmeton: ‘lojët e fëmijës (të cilat për të tashmë janë natyror për të ty) – nuk janë më të vlefshme ose të dëshiruar’. Kjo mund të shpejtojë heqjen e fazave të rëndësishme të zhvillimit emocional, të lidhura me lojën dhe kërkimin spontan të botës. Një shembull i shquar në sociolingvistikë: në kulturat ku fëmijët tradicionalisht quhen me respekt të veçantë si fëmijët e madhë (p.sh., në familjet intelektuale të shkuara), u shohat mëshira e mëshirit intelektual më e hershme, por zakonisht me kusht të kufizuar emosional dhe shoqëror.

Aspakti social dhe gjenrëror: presioni mbi fëmijët e motrave

Ekspresimet ‘vajzë e madhe’ dhe ‘tashmë e madhe’ në rrethin e fëmijëve të motrave kanë edhe një kusht gjenrëror. Fëmijët e motrave, që prej moshës së fëmijërisë, marrin më shumë signalë nga shoqëria për ‘lojën e mirë’ dhe ‘përgjegjësitet’ se fëmijët e djemëve. Ata shpesh i llogariten për poshtësim, akurate, ndihmë për të tjerët. Fjalët ‘keni tashmë shumë e madhe vajzë’ zakonisht përdoren në kontekstin e kërkesave për sjellje me kontroll, shtërryshmëri, ushqimërishtësi (‘mos e kërcani, mos e zëri, ndihmoj fëmijën më të vogël’). Në këtë mënyrë, si kompliment, mund të transmetohet standart i gjerë i ‘vajzës mirë’, që i kufizon aktivitetin e natyror të saj dhe interesin e kërkimit.

Strategjia alternative: pranimi i vlerësimit për veprim, jo për status

Kyellësi për komunikimin e sigurt dhe efektshëm është zhvendosja e fokës nga pranimi i statusit («keni tashmë shumë e madhe’) në vlerësimin e veçantë ose kvalitetit.

• Në vend të: ‘Kush ti keni tashmë shumë e madhe!’

• Vërejtja duhet të jetë: ‘Dua, si e ke përgjegjësisht mbyllur portofolin’; ‘Më ndihmuai me bratën’; ‘Të ke treguar më shumë qëndrim dhe pacience’.

Kjo formulim:

1. Të thotë drejtpërdrejt se çfarë sjellje është e dëshiruar.

2. Nuk e përdor etiketë globale që janë potencialisht obligatorie.

3. Formon një vlerësim e vetmja, bazuar në kompetencat reale, jo në statusin abstrakt dhe i kufizuar.

4. Lejon fëmijën që në situatat tjera të jetë vetëm fëmijë, i patëqësuar, i kërkuar ndihmë.

Conkluzion: konteksti është gjithçka

Së kështu, lejtja e ekspresimeve ‘vajzë e madhe’ dhe ‘tashmë e madhe’ nuk është absolute. Përdorimi i përmirësueshmërisë vetëm, situativ, në atmosferën e dashurisë dhe mbështetjes, ku fëmija nuk ka dyshim në të drejtën e tij për fëmijëri, është shumë i dobishëm. Por përdorimi i sistematik i tyre si instrument bazë i pranierit apo, më keq, i manipulimit («duhet të jeni e madhe, paqë…») ka rrezik për formimin e identitetit aq autentik që është i qëndrueshëm, i aftë për të pranuar nevojat e tij dhe të dobësve. Detyra e meshkujve është të pranojnë dhe të vlerësojnë kompetencën e rritur të fëmijës, pa të çmohet drejta e tij i vërtetë, e kufizuar në momentin e tanishëm: jo ‘fëmijë e madhe’, por vetëm fëmijë, që mëson botën me ritmin e vetëm, i veçantë për këtë moshë.

Permanent link to this publication: