Shërbimi i Vjetërve të Reja në Botë: Fenomeni Historik i Kalendariot dhe Interpetimet e Të Tija të Sotme

Hyrje: Kalendari i lëvizur si artefakt kulturore

Vjetërve të Reja është një fenomen shoqëro-kulturore, që ka ardhur vetëm me kalimin nga kalendari i juli (i vjetër stili) në kalendari i Gregori (i ri stili). Divergjencat midis kalendareve, që konsiston në 13 ditë në shekujt XX–XXI, ka çuar në emërtime të reja festive në natën e 13–14 shtatorit. Megjithëse kjo festë nuk është rregulluar zyrtarisht në kalendaret shtetërore, ajo mbahet në kujtesën kolektive dhe praktikën e disa shteteve, duke qenë një shembull i konservatizmit kulturore dhe adaptimit i traditës në realitete kohore të reja.

Shpërndarja e festës: nga Ballkani deri në Ballkan

Tradita e festimit të Vjetërve të Reja sipas kalendariot të vjetër është më e qëndrueshme në shtetet me ndikim historik ortodoks dhe me kalim të vonë në kalendari i Gregori.

1. Rusia, Belarus, Ukraina, Moldova: Këtu Vjetërve të Reja (belorusisht Стары Новы год, ukrainisht Старий Новий рік) ka statusin e një festës së përgjithshme, por të dashurshme. Rritja e tij është e lidhur me dekretin e Sovnarkomit 1918 për përmirësimin e kalendariot të Gregori. interesant është se Bashkimi Ortodoks Rusisht vazhdon të përdorë kalendariot e juli, kështu që 14 shtator i përshtatet 1 shtatorit sipas stilit të kishës. Kjo bën festën një hyrje midis traditës së civilë dhe fetare. Në këtë natë është zakon që të mbahen së bashku në stolin familjar (më pak i pasur, se 31 dhjetor), «të plotësohen» dëshirat e përfundueshme, dhe në disa rajone (p.sh., në jug të Rusisë) — të kryen «щедровки» dhe të gatohen kose me shpërndarje me shpërndarje.

2. Serbia, Crna Gora, Shqipëria e Veriut, Bosnia dhe Hercegovina (Српска): Këtu festja, e njohur si Српска Нова година (Сербский Новый год), ka më shumë rëndësi se 1 shtator. Ajo është ditë e përhershme e lirë në Serbi. Ajo është e lidhur me rritjen e veçantë «Сечение бадняка»: mëngjes 13 shtatorit (Srbish New Year's Eve) kryetari i familjes shkon në pyll për «бадняк» — copë të ri të durbës, që pastaj shkaktohet me rastin në kamin si simbol i ofrimit dhe rinovimit. Ky rito është i lidhur me besimet e antikrishtë slave, të lidhura me kultin e durbës-së-së-parë. Në festin e dëgëtuar shërben «чесница» — përbërje e rastit, ku përzihen një monedhë: ai që do të marrë do të jetë në shërbim të suksesshëm.

3. Shqipëria, Armenia, Abazhia: Në Shqipëri 14 shtator quhet «Ахали квели» (ახალი წელი, shkronjat. «Старый Новый год»). Ajo festohet me festin me përbërjet tradicionale — хачапури, сациви, гозинаки. Në Armeni, disa komunitete festojnë «Аманор» (Նոր տարի) sipas kalendariot të vjetër më 13 shtator. Në Abazhia, festja është e njohur si «Ажьырныхуа» — Ditët e Krijimit të Botës, festë e vjetër astronominike, që është përshkruar me datën e Vjetërve të Reja.

4. Shqipëria: Në disa rajone (p.sh., Appenzell) deri tani shërohen «Alter Neujahrstag» (Старый Новый год) 13 shtatorit. Ky traditë është mbajtur që prej shekujve XVII–XVIII, kur kantonet protestante kanë kaluar në kalendari i Gregori më herët se ato katolike, dhe për një kohë në shtet ishin aktive dy data. Në rajonet ku festja është mbajtur, kalohen parada me rrajt që simbolizojnë izgonjen e dimrit.

Aspakte Historike dhe Fesie: Pse 14 shtator?

Kyç për kuptimin e datës është në reformën e peshkopit Gjon Gjon XIII 1582. Deri atëherë kalendariot i juli «ishkërcua» nga viti astronomik 10 ditë. Kalendariot i Gregori ishte i pretenduar për të korrigjuar këtë gabim. Megjithatë, prantimi i tij u zgjat për shekujt dhe ka qenë me karakter konfesional-politik:

• Shtetet katolike kanë kaluar shpejt (Itali, Spanjë, Francë — 1582).

• Shtetet protestante u rezistuan deri në shekullin e XVIII (Britania — 1752).

• Shtetet ortodokse (Imperi i Rusisë, Serbia) refuzuan «peshkopin» kalendari deri në shekullin e XX. Rusia kaloi në stilin të ri vetëm në 1918, Bullgaria — në 1916, Serbia — në 1919, Greqia — në 1923.

Fakti i interesant: Më e vështirë kalimi iu dha shqiptarëve. Ata vendosën të ndryshonin kalendari nën formën e një kalimi gradual, nga 1700 deri në 1740, duke shpërngulur ditët e vjetër. Në këtë mënyrë, shteti jetoi 40 vjet sipas kalendariot të vetëm, që ishte i ndryshëm nga ato të vjetër dhe të ri.

Funksionet shoqëro-kulturore të festës në shekullin e XXI

Në botën moderne, Vjetërve të Reja përmbledh disa funksione të rëndësishme:

1. Compensator: Lejon të zgjithësohet e ripërsëritet sezoni i festës, duke ulur sindromin post-festiv.

2. Identifikator: Shërben si markator i përkrahjes kulturore dhe historike për diasporën (p.sh., komunitetet serbe ose ruse në Evropën Perëndimore).

3. Religjioz-festiv: Për ortodoksët që e përcaktojnë postin Rostovën deri më 7 shtator, Vjetërve të Reja bëhet mundësi e para për të festuar ardhjen e vitit të ri pa kufizime gjeografike.

4. Transmetimi i traditave: Në kushte të globalizimit, festja është formë e rezistencës ndaj unifikimit kulturore, mënyrë për të transferuar ritojnë unike (shpërndarje, gatimin e vasilopitas në Greqi) për gjeneratat e mëtejta.

Përfundim: Tradita në kufirin e epokave

Vjetërve të Reja është më se vetëm një festë «e shtuar». Ajo është monument historik jetë, shënimi i reformës kalendare të mëdha në mendjen e popullit. Ai tregon shkëlqimin e veçantë të përbërjeve kulturore në ndryshime administrative. Festja vazhdon të ekzistojë sepse është organikisht e bërthamë në ritmin e jetës, duke qenë kohë për komunikim familjar, përfundim i ciklit vjetor dhe rikthim në rrënjë. Futuri i tij varet jo nga vendimet shtetërore, por nga sa gjëra gjeneratat e reja do ta pranohin këtë perspektivë të dyfishtë si vlerë, jo si anachronism.

Permanent link to this publication: