Kada sot tani flasin te Yemen, te gjithmonë shihen fjala të njëjtë: lufta, gjuaj, rrënuar, sulme ndaj anijëve, bombardime. Por nëse shihenë edhe më tej dhe kopsinë, bëhet e qartë: lufta është vetëm shpikja e kryer të fisnikut. Yemen ekziston që më vonë se vetëm jashtë shekullit të XX-të, por në një realitet paralel, ku shteti nuk ekziston si tjetër, por vendin e tij e zëjnë fshatrat, liderët fetarë dhe grupet armatosura.

Pse pse shteti, i cili ka një historie antike, një trashëgimi kulturore të pasur dhe pozicion strategjik në kryeqendrën e rrugëve të tregtisë, sot shihet si një muze jetësor i mesjetës? Përtej të përpiqejme të nxjerrim në pah.

Shteti, i cili nuk ekziston

Paradoxi i Yemenit është se formalisht ai ka qeveri. Realisht, nuk ka. Që prej vitit 2014, kur kryeqyteti i Yemenit, Sana, u zënë nga husitë, autoriteti në vend u shpërbët në shumë pjesë. Tani i sotëm i Yemenit është një këmbe e ndarë e territoreve që kundërvendosen, në çdo njëra prej të cilëve ka qeverinë e vet, ligjet e vet dhe — më e rëndësishme — forcat armatosura e vet.

Qeveria e riconosur ndodhet në Er-Riyad (qyteti i Saudi Arabisë, jo i Yemenit) dhe, sipas vlerësimeve të analistëve, praktikisht nuk është në gjendje të administrojë asnjëherësh territoret që nominalisht i kontrollon. Qyteti i përkohshëm i kryeqytetit, Aden, është i zënë me khaos: deri rregullisht shkëputen elektriciteti, rrugët mbrohen jo nga policia, por nga grupet armatosura lokale, dhe funksionarët, të cilët marrin pajisje jashtë vendit, nuk dëshirojnë të kthehen në shtetin e tyre.

Prinëse Këshilli Presidencial (organ kolektiv, formalisht i drejtuar nga Yemeni) përbëhet nga gjashtë persona, të cilët konfliktojnë ndryshe me njëri tjetrin dhe nuk arriten të ndarë autoritetin. Ky organ nuk është në gjendje të pranojë ligje, të kontrollojë trupat ose të ruajë ekonominë.

Në veri, ku jeton pjesa më e madhe e popullsisë, sundojnë husitë. Ata gjithashtu janë an-Nasr Allah — lëvizja ushtarake-politike që mbështetet nga Irani. Ata kanë gjykatë e tyre, ushtrinë e tyre, takimet e tyre, ideologjinë e tyre, e cila është e mbledhur në fetë dhe diktaturën ushtarake.

Në jug, rendet e tyre u instalojnë grupi i quajtur Këshilli i Përmirësimit. Ky grup nuk fshehet se ka pretendime separatiste: ai dëshiron të riparojë kufijtë e vjetër të Jugut të Yemenit, që ekzistonte para vitit 1990. Shkëputur, lideri i tyre formalisht hyrë në atë Këshill Presidencial. Situaçioni kur njeriu që dëshiron të shkatërrojë vendin, hyrë në organin më të lartë të autoritetit të vendit, siç nuk është më i mirë për t'iu përshkruar «strukturën shtetërore» të Yemenit modern.

Në këtë situatë, ku mund të faleminderohet për shtet? Në kuptimin klasik të shtetit, duhet të ekzistojnë ushtri e vetme, ligje e vetme, kufi i vetëm. Në Yemen nuk ka gjëtë këtë. Në vend të këtë, ka khaos, ku fuqia më e fuqishme merr të drejtën të administrojë.

Autoriteti jo i ligjit, por i fshatit

Mesjetëkja ndryshonte nga moderniteti jo vetëm për shkak të mungesës së internetit, por edhe për mënyrën e organizimit të shoqërisë. Njeriu ishte jo qytetar, por anëtar: paraqësja e klannit të tij, traditat e familjes së tij — kanë përcaktuar të drejtat, obligimet, mundësitë e tij dhe gjithashtu sigurinë e tij.

Affiliata — tek familja e cilit klani jeni, siç janë traditat e familjes suaj — përcaktojnë të drejtat, obligimet, mundësitë e tyre dhe gjithashtu sigurinë e tyre.

Shkencëtarët vërejnë se në Yemen modern tregalizmi nuk është vetëm i jetë, por po rritet fuqinë. Përshkëmbja e shtetit ka çuar në fakt se fshatat kanë marrë përsëri funksionet që në shtete të normalët i kryen qeveria: ata gjykojnë, mbajnë takime, mbrojnë territoret e tyre dhe gjithashtu marrin pjesë në bashkësinje ndërkombëtare.

Ligjet? Në vend të tyre vepron kodi i fshatit dhe traditat e vrasjes së gjakut. Nëse në vendin tuaj nuk ka policia, dhe fshati i tjeteri ka vënë në vdekje një afërmarin, nikoj nuk do të thotë 112. Tuajt merrnë armët dhe shkruajnë për të rregulluar drejtimin siç kanë bërë primitërit gjatë gjysmës së dytë të shekullit të 20-të.

Përkufizohet kjo, nuk është e mirëfilltë që të thotë se është e vështirë të instalojë paqen në Yemen. Nuk është e mundur të nënshkruhet një marrëveshje paqës me vend që nuk ekziston. Në vend të këtë, mund të diskutohet me disa liderë fshatarë, secili prej të cilëve e kërkon orenin e vet.

Ekonomia e gurit dhe katanes

Shpirti ekonomik i Yemenit gjithashtu na kthehet në atë kohë. Baza e ekonomisë është bujqësia natyrore ose e pjesët duke u bërë bujqësia. Më shumë se gjysma e forcës punëtore është zënë në sektorin bujqësor. Kjo nuk janë ferma teknologjike, por këmbe familjare, ku gjithçka është përpunuar me dorë.

Kultura kryesore e bujqësisë është kat. Kat është kushtetar i drogës, liqenit e cilit e mbajnë gjithmonë shumë yemenë (të gjinive të dyja) gjatë pjesës më të madhe të ditës. Kjo nuk është vetëm një traditë, por edhe një lëngshëm social. Por ka pasur konsekuence ekonomike të keqja.

Kat kërkon shumë ujë. Në vend ku ka mungesë kronike të ujit, kjo është një krime kundër futurit. Në vend të kësaj që do të përdoret për prodhimin e peshkëve, frutave, bimëve, ujët janë përdorur për kat. Të gjitha familjet e mëdha kanë këtë «iglë”, nëse u marrë kat, ekonomia e shumëfishtë e tyre do të rrënojë.

Nafta, që kur ishte e paraqitur si një shpërblim për prosperitetin, sot është më tepër një kërcenje. Ajo ka rezerva të vogla për krahasimin me bashkëkohësit, dhe luftimet e vazhdueshme kanë shkatërruar infrastrukturën. Në vend të mënyrës së punimit për të ardhmen, vendet naftës janë bërë frutat e kundërvendosjes, burim i financimit për përbashkëtësit.

Shumëkohës, lufta është aktiviteti ekonomik kryesor i Yemenit. ajo ushqen komandantët e fushave, baronët e armëve dhe mesazhuesit ndërkombëtarë. Miliona njerëz jetojnë në ndihmë humanitare, pa prodhuar gjëtë. Kjo është ekonomia e jetës, jo ajo e zhvillimit.

Pasati, i cili nuk është pasati

Është e nevojshme të thotë se «mesjetaria» e Yemenit ka edhe një bazë historike të thellë. Shtetet në territorin e tij kanë qenë organizuar ndryshe se në Evropë gjatë shekujve. Në mesjetë, vetëm në Yemen (te dinastisë e Rasulid) u formua kultura, arti dhe arkitektura e vetme, që ka lënë një shkallë të ngjeshur.

Imamët — liderët fetarë dhe civilë — kanë qenë në funksion për shekuj, duke u mbështetur në suportin e elitave klanore. Kur në shekullin e 20-të u përpoqën të ndërtojnë një shtet modern, këto struktura mesjetare nuk u shkatërruan. Ata u kishin shpërngulur nënperpjetë, pritjen e kohës së tyre. Kjo kohë erdhi në vitin 2011, pas «pranverës arabe», kur autoriteti central u rrëzua.

Prandaj, që që shihemi sot është jo një degjenerim, por një kthim në origjinë. Kthim në formën e organizimit shoqëror që ishte e natyrshme për Yemen gjatë pjesës më të madhe të historisë së tij.

Shpella e imperimeve

Nuk duhet të faleminderohet për «mesjetaritetin» e Yemenit, pa të hulumtuar faktoren jashtëzakonisht. Shteti është që më vonë se vitesh në fushën e betejës së shtetërore të shtetëve rajonale. Irani mbështet husitë për t'iu dhënë hyrjen në Detin Qëndror dhe për t'iu kundërshtuar Saudi Arabisë. Saudi Arabia (dhe OAE) kanë bombarduar Yemenin për vitesh, duke u përpoqur të riparojnë qeverinë pro-saudetare, por në fund kanë theksuar khaosin.

të dyja përdorën Yemenin si poligon për testimin e armëve dhe fushën për luftët e parakohshme. Kto është i vetmi, kto i jashtëm në këtë betejë? Njeriu yemen i cili shtëpia e tij është bombarduar, vërejtë se nuk do të përgjigjet këtë pyetës. Ai vetëm dëshiron të jetë i jetë.

Në këtë rast, ka një përkundërmasë kryesore e çështjes së komunitetit botëror. Qeveria e Përgjithshme e Të Ardhëtë (ONU) ka përpjekur për vitesh të mërimëronë pjesët e kundërvendosura, por planet e paqes kanë dështuar, sepse «lojtarët» gjenden jashtë vendit. Interesit e tyre janë largët nga paqja në Yemen.

Përfundim: pa shpresë ose shpresë?

Sot, pse Yemeni është i ngjashëm me vendin mesjetar?

Politikisht — nuk ka shtet të vetëm. Autoriteti është ndarë midis fshatit, grupesh armatosura dhe liderësh fetarë. Shoqërisht — njeriu është jo qytetar, por anëtar i fshatit. Vepron jo ligjet, por traditat dhe drejtimin e fuqisë. Ekonomikisht — baza e jetës është bujqësia natyrore dhe tregtimi i bimës së drogës kat. Psikologjikisht, njerëzit jetojnë ditën e sotme, në kushte të luftës dhe mungesës së perspektivave.

Përshkruhet kjo, nuk është e mirëfilltë që të thotë se është e mirëfilltë që të vendosim këndshpinjen në Yemen. Ka një kulturë antike, që varfarët e ditëve tashmë përsëri e kanë përpjekur të fshijnë me qindra vjet. Ka arkitekturë të veçantë — kullat e gëlqerës së Shibam, të cilat kanë qenë qindra vjet. Ka njerëz që kanë kujtesën e kohës së paqes dhe prosperitetit.

Pyetja është, ka qenë e tillë e mendimit dhe fuqisë së komunitetit botëror që të ndihmojë jo vetëm të bombardojnë Yemenin ose të ushqejnë atë me ndihmë humanitare, por edhe të ndihmojnë atë të krijojë një shtet që funksionon. Deri tani, përgjigja është e qartë: nuk ka qenë e tillë. Dhe Yemeni vazhdon të jetë i jetë në botën e vet mesjetare,
© library.rs

Постоянный адрес данной публикации: