Anglisht i qenës së vitit 2022 mbi djathtarët si jetës shqiptare: rrethimi i ligjit ose akt simbolik?

Hyrja: Konteksti historik dhe i vëllimit të ligjit

Ligji i mirëqenies së djathtarëve (Shqiptaria) [Animal Welfare (Sentience) Act 2022], i cili u miratua në prill 2022, është ngjarje e rëndësishme në evolucionin e statusit ligjor të djathtarëve në Mbretërinë e Bashkuar dhe, më gjerë, në jurisprudencën botërore. Sasia e tij është formalja e pranimit të të gjitha djathtarëve me kulla (dhe, sipas lëvizjes së ministrës, disa molluska me kokë, si octopodët dhe harkët) si jetës shqiptare (sentient beings). Ligji nuk jep të drejta subjektive ( për jetë, lirinë) të djathtarëve, por implementon principin e kujdesit për mirëqenienë e tyre në procesin e miratimit të vendimeve shtetërore. Kjo është pasojë direkte e daljes së Mbretërisë së Bashkuar nga Bashkimi Evropian, ku këto pozicione ishin përfshirë në Traktatin e Lissabonit (2009), dhe dëshirës për të fiksimin e këtij principi në ligjërit nacional, më subjektiv.

Baza shkencore: ç’të përfaqëson ‘shqiptaria’ (sentience) në ligj?

Ligji mban në sy konsensusin shkencor modern në fushën e neurobiologjisë, etologjisë kognitivë dhe filozofisë së mendimit. Shqiptaria (sentience) përkufizohet si aftësia për të jetuar gjendje subjektive: sentime, emocije, dhunë, suferim, kënaqësi. Kriteret që konfirmojnë shqiptarinë te djathtarëve:

Përparaqitja e një sistemi nervor kompleks me mjedise me mendje zhvilluar, përfshirë struktura që janë homologe me qendrat emociione njerëzore (sistema limbike).

Reaksione comportimentale te dhunës dhe te hedhjes, që shihen jashtë reflexeve të thjeshtë (shpërngulje, mësimi në bazë të përvojës negative).

Përparaqitja e korrelatave neurofiziológjike (lëvizja e kortizolit në stres, endorfinët në kënaqësi).

Demonstrimi i funksioneve kognitivë komplekse: empatia, sjellja e vet (te disa llojeve), aftësia për të zgjidhur probleme.

Ligji konservativisht i kufizohet djathtarëve, por i thotë mundësinë për përfshirjen e molluskave me kokë, cila kanë një sistem nervor kompleks dhe sjellje që gjithashtu tregojnë shqiptarinë (p.sh., octopodët kanë aftësi për aktivitet instrumentale dhe, me siguri, kanë dhunë).

Mekanizmi i veprimit: Komiteti për shqiptarinë e djathtarëve (Animal Sentience Committee)
Inovacioni institucionel kryesor i ligjit është krijimi i një komiteti ekspertësh të pavarur nën qeveri. Funksionet e tij:

Mbrojtja dhe analiza: Shikimi i çdo ligji, strategjie dhe politike të qeverisë për potencialin e ndikimit në mirëqenienë e djathtarëve si jetës shqiptare.

Ekspertiza publike: Komiteti ka të drejtën të publikojë raporte me vëzhgime se sa mirë që ministritetet kanë parasysh mirëqenienë e djathtarëve në punën e tyre.

Funksioni i rekomandimit: Formulimi i rekomandimeve për qeveri për përmirësimin e praktikave.

Është e rëndësishme: komiteti nuk ka autoritetin për t’u imponuar sanksione ose për t’u zëvendësuar vendimeve. Fuqia e tij është në publikitet, autoritetin e ekspertëve dhe mundësinë për të krijuar presion politikan mbi ministritetet.

Sferrat e ndikimit dhe konsekuencat praktike

Ligji ka qenë i projektuar për të ndikuar në politikën shtetërore në një spektër të gjerë i fuqishëm, jashtë tradicionelit «ligji i dritës së dhunës»:

Politika e bujqësisë dhe subvensionit: Rritja e programave të mbështetjes së fermarëve duhet të konsiderojë jo vetëm efektin ekonomik, por edhe ndikimin në mirëqenienë e djathtarëve bujqësor (kondicionet e qenës, transporti, vrasja). Kjo mund të stimulojë kalimin në sisteme bujqësore më humane.

Transporti dhe infrastruktura: Planifikimi i rrugëve, aerodromëve, rrugëve detare duhet të konsiderojë ndikimin e tyre në natyrën e lirë (fragmentimi i zonave, poluimi me zërë) dhe mirëqenienë e djathtarëve në transportime.

Mbrojtja e mjedisit dhe e natyrës së lirë: Politika në fushën e shkençimit, ribritjes, kontrollit të numrit të llojeve, ruajtjes së llojeve duhet të përfshijë në shikim aspektin e suferimit të individëve.

Tradeja ndërkombëtare dhe Brexit: Qëndrimi i qeverisës në marrjen e marrëveshjesh tregtare duhet të vëzhgojë, nuk do të çojë ato në importin e produkteve që janë prodhuar me shumë vështirësi standardeve të mirëqenies së djathtarëve (p.sh., fua-gra,ova nga bateri), që më parë ishin të ndalura me rregullat e Bashkimit Evropian.

Shkenca e kërkimit dhe edukimi: Mbrojtja etike e eksperimenteve mbi djathtaret dhe përdorimi i tyre në institucione edukative mëson një bazë ligjore të ri.

Shembull konkret: Nëse ministriteti i transportit ofron ndërtimin e një rrugës së re në vendin e banimit të llojeve të mbrojtura, Komiteti për shqiptarinë e djathtarëve mund të publikojë një raport që vëzhgon jo vetëm dëmtimin ekologjik, por edhe stresin dhe suferimin e djathtarëve nga zëri, poluimi dhe humbja e mjedisit, kërkesë për përmirësimin e mëtejshëm i kompensimit ose rishikimin e ruteve.

Kritika dhe kufijt e ligjit

Në pjesët e tij inovative, ligji është subjekt i kritikave prej shumë vartësish:

«Pa dëshira’ (pa fuqi): Kërkesa kryesore është mungesa e mekanizmeve të punësimit. Raportet e komitetit kanë karakter rekommendues. Qeveria është detyruar vetëm formalisht «të përgjigjet’’ në Parlament, por nuk duhet t’i ndjekë ato.

Carakter simbolik: Përballuesit e tij e konsiderojnë ligjin më shumë si një gest politik, i cili dëshmon për progresivitetin pas Brexit, sesa si instrument i ndryshimeve reale.

Nejasia e përkufizimit ‘të parasysh’]: Ligji nuk përkufizon ç’të përfaqëson ‘të parasysh mirëqenienë’. Lëjon hapësirë të gjerë për interpretim, që mund të çojë në përmirësim formal pa ndryshime të rëndësishme në politikën.

Kufiri i përgjithshëm: Ligji nuk përfshin drejtpërdrejt marrëdhëniet private. Ai nuk ndryshon përgjegjësinë kushtetare për dritësinë, nuk ndryshon standartet e qenës në qenësia private (këtë e regulojnë ligjet tjera).

Shumëzimi me sistemet ligjore të tjera të shteteve

EU: Princi i pranimit të djathtarëve si jetës shqiptare është fiksimi në artikullin 13 të Traktatit të Funksionimit të Bashkimit Evropian (2009). Megjithatë, implementimi i tij në ligjërit e 27 shteteve anëtare është i papërshtatshëm.

France: Në vitin 2015 ka dhënë një ndryshim në Koston Civil, duke përkufizuar djathtaret si «jetës që kanë sentimente» (êtres vivants doués de sensibilité), duke i çuar ato jashtë kategorisë së «materies shkëmbueshme».

Në Zelandi: Ka pranuar ligjin e ri mbi mirëqenienë e djathtarëve (1999), i cili deklaron drejtpërdrejt se djathtaret janë sentient beings, dhe vendos për pronarët «detyrën e mirëqenies» (duty of care), që është më e fuqishme se modeli britanik.

Ligji britanik ka vendosur pozitën e mesme: ai ka shkuar më tej se deklaratat evropiane, krijuar një organ ndërmjetësor, por nuk ka vendosur norme të rëndësishme obligatore si ajo e Zelандës.

Signifikanca dhe perspektivat e gjatëgjatë

Në pjesën e saj me kufira, signifikanca e ligjit është fundamental:

Shkëmbimi i paradigmat: Ai fikson juridikisht shkëmbimin nga pamja e djathtarëve si objekte (vështrim) në pamjen e tyre si subjekte, që interesat e tyre merren në shikim nga shteti. Kjo krijon bazën për reformat më të veçanta të ardhshme.

Institucionalizimi i etikës: Krijimi i komitetit ekspertësh të pavarur vendos pyetjen e mirëqenies së djathtarëve në rregullin burokratik të miratimit të vendimeve, që mund të çojë në transformimin gradual, sistematik të politikës.

Diskursi publik: Ligji i fuqizon në mendimin publik faktin shkencor se djathtaret janë shqiptarë, që mund të rritë kërkesën për regjulacion më rrethë dhe konsumin etik.

Prognosi: Ligji i vitit 2022 është jo pikë e fundit, por platforma e nisjes. Në perspektivën e ardhshme, ai mund të çojë në rishikimin e subvensioneve bujqësore në favor të praktikave që kujdesen për mirëqenienë, në rritjen e kontrollit të importit, dhe të jetë precedent për ligje të ardhshme, që e zgjerojnë obligimet juridike përpara djathtarëve. Fuqia e tij do t’u shfaqe në sa shumë sa shoqëria civile, komuniteti shkencor dhe media mund t’i përdorin instrumentin që ai ka krijuar (raportet e Komitetit) për t’u aplikuar presionin mbi autoritetin.

Mënyra e përfundimit
Ligji Anglez i mirëqenies së djathtarëve (Shqiptaria) 2022 është jo rrethimi, por evolucioni strategjik. Ai nuk jep të drejta djathtarëve, por detyron shtetin «të shikojë’’ në ata gjatë çdo zgjedhje politike. Ai arrin në krye suksesi institucionin e fiksimit shkencor të shqiptarëve në fushën e ligjit dhe krijimin e mekanizmit, i cili, ndërkohë që është i papërfundëm, vendos bazën për mënyrën më të qëndrueshme dhe të përgjithshme të kujdesit për mirëqenienë e djathtarëve në ligjzborimin dhe qeverisjen shtetërore. Kjo e bën atë një nga ligjet më të rëndësishme në fushën e mbrojtjes së djathtarëve në fillimin e shekullit të XXI-të.

Permanent link to this publication: