Artistët e Skolës së Parisit me origjinë belarusase: triumfi dhe tragjedia e "të shpresuarve të dashurisë"

Hyrje: Parisi si e reja shtëpi

Skola e Parisit (École de Paris) — bashkësi joformale e artistëve移民, që punonin në kryeqytetin e Francës në vitet e para të shekullit XX, — është e pamundur pa "shkrimin slav". Midis tyre, ata që vijnë nga territoret moderne të Belarus (atëherë në pjesën e Rusisë së Madhe, dhe pas vitit 1921 — Belarusi Verior në pjesën e Pollonisë) formuan një nga grupet më të shkëlqyera dhe tragjike. Këto artistë, shumëkohëshe me origjinë hebrenj, kanë bërë rrugën nga qytetet e vogla "shtetëve" në qendrën e artit botëror, duke bërë arritjen me një intenzitet emocional të veçantë, sintezë folklorike dhe kërkimeve avantgardiste. Jetet e tyre u bënën simbol i lirisë kreative dhe katastrofave historike të kohës.

1. Konteksti historik: rruga prej "shtratit osedal"

Para shekullit të ri, për një hebrenj talentuar i ri nga Vitebsk, Minsk ose Grodno, ekzistojnë vetëm dy rruga për karierën profesionale: Petersburg (me kujotat e rënda) ose jashtë kufijtë. Parisi, simboli i lirisë dhe Mekka e artit modern, u bë magneti. Artistanët u larguan, duke shpjasitur mendjen nga ndjekjet, pogromet dhe kufijtë religjiozë, duke mbajtur në bagazh kujtesën e folklorisë bujarë, estetikës lëburash dhe mendimit mistik haskid. Kjo ardhësi, e kaluar përmes filtrave të postimpresionizmit, kubizmit dhe ekspresionizmit, dha një spalmë unike, që përcaktoi stilen e tyre.

2. Figurrat kryesore dhe kontributi i tyre

1. Mark Shagal (1887-1985) — mistik i Vitebskut.
Ndërkohë që është më i njohuri. Lindur në Vitebsk, u erdhë në Paris në vitin 1911. Pa pranuar asnjë tendencë, ai krijuan një botë poetiko-simbollike e njohur, ku fluturojnë dashuritë, skëptrarët mbi kullotat, dhe ku Vitebski i provinskual i bashkohet pamjeve pariziase. Shagal u bë përmes kësaj shkëmbimi midis kulturës hebrenjë orientale dhe modernizmit evropian. Punët e tij – nuk janë vetëm kujtesa, por mifikimi i botës të humbur. Pas luftës ai u bë i njohur ndërkombëtarisht, vitrajet e tij dhe rojet e tij u bënë tërheqës për katedralet dhe teatret operës në gjithë botën.

2. Haim Sutin (1893-1943) – ekspresionisti "i ndërmjetëm".
Lindur në Smilovichi pranë Minskut në një familje të varfër. Në Paris që nga viti 1913, ishte miq me Modigliani. Sutin është "ekspresionisti" kryesor i Skolës së Parisit. Skenarizimi i tij i fuqishëm, i çështur emocional, me formë të deformuara dhe ngjyra të shqetësueshme ("Karni i djalit", portretet), ishte i përkushtuar tematikës së suflimit, vdekjes dhe trupit. Ai i radikalizoi fakturën e pentë, e çuan atë deri në intensitetin fizjologjik. Jetja e tij dramatike (mungesa e ushqimit, sëmundjet, shpërnguljet) dhe vdekja nga peritoniti në Parisin e okupuar, ku nuk arriti të evakuohet, përfundoi imazhin "genies tragjik".

3. Osip Tsadkin (1890-1967) – skulptor kubist.
Lindur në Smolensk (sipas të tjerëve, në Vitебsk), u muri në Vitebsk. Në Paris që nga viti 1909. Tsadkin u bë një nga skulptorët më të veçantë të drejtimit kubist. Punët e tij ("Muzikantët", "Femra me fanellën") karakterizohen me geometrizimin e formës, krijimin e hapësirës "negative" brenda skulpturës. Pas Luftës së Parë Botërore, në të cilën ai u shërbente si sanitari volontar, stili i tij u zhvillua drejt një ekspresionizmi më të madh e monументalizmit. Përshkrimi më i njohuri është monumenti antivojush "Qyteti i Dëmtuar" në Roterdam (1953), që përshkruan një figurë që këqyr me zemër të shpërthyer.

4. Mihail Kikoin (1892-1968) dhe Pinxhus Kremen (1890-1981) – "shkollësve të Vitebskut".
Të dy u lindën në qytete të vogla pranë Vitebskut (Zhlobin, Zheludok), u muri së bashku me Shagalin në shkollën Yude Pena. Në Paris kanë kaluar rrugën prej postimpresionizmit deri në një manirë fërkimtare, e ngjyrave të gjera. Kikoin është i njohur për natyrmorret, interieret dhe peizazhet Provence, të mbushura me dritë dhe ngjyra të fuqishme. Kremen, master i portretit dhe nu, gjithashtu krijuan scene lirore të jetës pariziase. Të dhënat e tyre – shembull i suksesshme integrimit në traditën e artit francez me ruajtjen e një emocionalizmi të veçantë "slav".

Shënime interesante: Shkolla e Rritjes së Yude Pena në Vitebsk, ku vizitojnë Shagal, Kikoin, Kremen, si dhe Lissitski (i mësuar atje), u bë një "incubator" i talenteve për Skolën e Parisit dhe avangarden ruse. Pena, megjithëse që mbeti në Bashkinë Sovjetike (u vranë në 1937), ishte mësuesi i parë, i cili i dha bazat profesionale.

3. Karakteristikat e përgjithshme dhe kontributi i veçantë

Artistanët me origjinë belorusase kanë dhënë Skolës së Parisit disa karakteristika përcaktues:

Fortësia ekspresioniste: Gjithashtu, edhe brenda pentës figurative, punët e tyre kanë karakterizuar me emocionalitet të lartë, deformimin e formës për ekspresion, dramatizmin e ngjyrave.

Lirizmi nostalgjik dhe mifikimi i të ardhurit: Veçanërisht tek Shagal dhe pjesërisht tek Kikoin. Arti i tyre u bë elegji për botën e hebrenjve të Ballkanit.

Intensiteti i matërisë së pentës: Mjekështia, e çështur, e ngjyrave, puna me fakturën e thellë, gjerësisht skulpturore (veçanërisht tek Sutin dhe Tsadkin në skulpturë).

Marginalet si pozicion kreativ.
Qëndrojnë "të huaj" edhe në qytetet e vjetra, edhe në mesjetën e re, ata kanë zhvilluar një pamje të thellë, shpesh kritike, mbi botën, që e mbasë kreativitetin e tyre.

4. Tragjedia e luftës dhe pasardhësia

Lufta e Dytë Botërore dhe Holokausti u bënën karakteristikë e rrëzës për shumë prej tyre. Sutin u shpjasua, vdiq nga një sëmundje. Osip Lubich (1896-1990), që vjen nga Grodno, kaloi kampet, por u ruajt. Shteti i tyre i lindur – qytetet e vogla të Belarusit – u distrua nga nazistët, sëpërshumë populli hebre. Dhe kështu, arti i këtyre artistëve u bë monument dhe dëshmi i kulturës që u hoq me rëndësi.

Shpikje: Midis Vitebskut dhe Montparnassit

Artistanët me origjinë belorusase të Skolës së Parisit kanë realizuar, ndonjëherë, rrugën kulturore më e hollët: prej botës së izoluar "shtratit osedal" deri në avantgarden qendrës së artit botëror. Nuk u asimiluan plotësisht, por nuk mbetën edhe në gheton e nostaljisë. Çështja e tyre është transformat e këtij ekspertencë unike në gjuhën artistike universale, që i arritë modernizmin evropian.

Jeta e tyre është historija e fitores, e vullnetarizmit kreativ e e jetës shumë të fuqishme. Kanë treguar se origjina e provinciale nuk është një barierë për pranimin ndërkombëtar, por se kujtesa kulturore, edhe e gjatë e shkatërruar, mund të jetë burim i artit më të fuqishëm. Tani punët e tyre mbajnë gjithë botën e mëtërave, si objekte estetike, por edhe dokumente jetëore të kohës, që bashkëngjiten me qëllimin e kreativitetit dhe tristësinë e përmirësimeve historike.
© library.rs

Permanent link to this publication: