Etika dhe inteligjenca emociionale: bashkimi i moralitetit dhe empatisë

Hyrja: Shkaku përse vetëm mendimi nuk është i kufizueshëm

Etika tradicionale shpesh herë apelojon te mendimi racional — abiliteti te lëviz argumente, te vazhdojë principet dhe te parashikojë konsekuencat. Megjithatë, neurobiologjia moderne dhe psikologjia tregojnë se zgjedhja morale është e pavarsishme nga inteligjenca emociionale (EI) — abiliteti te përzgjojë, te kuptojë dhe te administrojë emocionet e vetme dhe te tjera. Etika pa empati rrezikon te transformohet ne një llogaritje me emocione që është e ftohtë dhe mekanike, ndërsa empatia pa refleksion etikësh rrezikon te transformohet ne manipullim ose ne simpati e pasivë. Bashkimi i tyre formon bazën për një behaviorim njerëzor, moral.

Emri i bazës së neurobiologjikë: ku kalojnë moraliteti dhe emocionet në mjegull

Sipas shkencave të neuronëve, zgjedhjet etike lindin në dialogun midis strukturave limbike që datojnë prej kohës së lashtë, të përgjegjshme për emocione, dhe pjesës më të re të kores së parahyrtores, të përgjegjshme për kontrolin racional dhe parashikimin.

Amygda (trupat e minjave): reagon shpejt te potencialitës së gjakut ose te signalitve shoqërore, nisur reaksione emocionale (përballim, kujdes, simpati). Ajo është «butoni i alarmës» i sensibilitetit moral.

Isula (insula): është përgjegjëse për sjelljen fizike të vetme dhe empatinë. Ajo aktivizohet kur ne shihm stërgim të tjerë, si që «projektuar» në trupin tonë.

Kora e parahyrtores (PFC), veçanërisht pjesa ventromediatale: integron signalin emocional prej sistemit limbik me vlerësimin kognitiv të situatës. Ajo përgjigjet pyetjes «Çfarë na bëjmë me këtë?», duke siguruar regullimin emocional dhe vendimin e plotë.

Fakti i rëndësishëm: Pacientët me dëmtime në pjesën ventromediatale të kores së parahyrtores (si i famshmi Fines Gage) mbajnë aftësitë intelektuale, por humbin lidhjen midis qenës së normave shoqërore dhe te perceptimit emocional. Aty janë, ata mund të kenë një qasje se çfarë është i dobishëm dhe çfarë është i keq, por nuk e kanë këtë perceptim, që shpesh çon te veprimeve asoziale dhe etike. Kjo tregon se për veprimin etik është e nevojshme shënimi emocional i informacionit.

Inteligjenca emociionale si instrument i veprimit etik

Inteligjenca emociionale e zhvilluar nuk bën personin automatikisht «i mirë», por jep instrumente të rëndësishme për zgjedhjen morale:

Shenja e vetes (përzgjedhja e emocioneve të vetme): Lejon të kuptohet se si emocionet e momentit (dëshira, e shtypur, dëshira) mund te çojnë te vëzhgime etike. Kuptimi «Tani jam i shëndetshëm, dhe kjo mund te ndikojë te vlerësimin e situatës së mia» është këshilli i parë për vendimin e plotë.

Empati (përzgjedhja e emocioneve të tjerë): është abiliteti te hyjne ne botën subjektive të tjerë, te kuptojë emocionet e tyre dhe pikën e paraqitjes së tyre. Empati është ura emocionale, pa të cilën principet e drejtësisë dhe te mirëqenies që mbeten abstrakte. Megjithatë, është e rëndësishme te kufizohesh:

Empati afektive (simpati, «infektimi» me emocionet e tjerë), që mund te çojë te shpërnguljen emocionale.

Empati kognitiv (kuptimi i mendimeve dhe emocioneve të tjerë pa obligimin e bashkësuar emocional), që lejon te vejtojë efikas dhe etikisht.

Regullimi i vetes (administrimi i emocioneve): Lejon te mos vejtojë te ndikuar nga impulsit e momentit, por te gjejë reaksionin, që te inklullojë refleksionin etik. Kjo është baza për te manifestuar qëndrueshmërinë, drejtësinë dhe neutralitetin.

Shembull: Shihni dilemën etike të drejtorit që duhet te urri punëtorin. Argumenti racional (shkurtimet e stafit) është i qartë. Inteligjenca emociionale lejon:

Te kuptojë diskomfortin e vetëm dhe sentimentin e vështirë (shenja e vetes).

Te kuptojë gjendjen emocionale të punëtorit, e mundshme terrori i tij dhe efrati (empati).

Te administrojë emocionet e vetme, që te kryejë dialogun e vështirë me respekt, qartësi dhe mbështetje, ofruar ndihmë në punësim (regullimi i vetes). Pa EI, vendimi do qëndrojë teknikisht i saktë, por etikisht i dëmtuar dhe i shkatërrueshëm.

Rreziku dhe kapacitetet: kur empatia dhe emocionet e çajnë etikën

Inteligjenca emociionale, që është e mungueshme orientuar etikisht, mund te përdoret te keq:

Empati manipulative: Kuptimi i çrregullave dhe emocioneve të tjerë për t'u përdorur. Shembull i shquar është veprimet e liderëve me personi të fortë të kulturave destruktive ose shprehjes së keqint të shpejtëve, që përdoren kuptimin e klientit për t'u pranishur te prodhimeve që nuk janë nevojshme.

Prejardhja empatike (partikularizmi): Empatia lehtësisht shfaqet tek ata që janë te ngjashëm me nje, me te cilët jemi te njohur personalisht. Kjo mund te çojë te inkëqyrshmërisë kur ndihma ose lealtària u jepin «sajtëve» te mëtejshëm, ndërsa me etikën e nevojshme nevojitet te kufizoheshin kufijtë e empatisë.

Shpërngulja emocionale: Amafati e pa kontrolluar e afektive te profesionistëve te ndihmës (mjekëve, punëtorëve socialë) mund te çojë te shpërnguljen emocionale dhe, si reaksione e mbrojtëse, te cenzizmit dhe te dëmtimit te njerëzve që ata janë bindur te ndihmojnë. Kjo është një dëmtim etik i sistemit.

Fakt i interesant: Studime në fushën e ekonometrisë së comportimentale, kryer nga fituesi i çmimit Nobel Daniel Kahneman, tregojnë se njerëzit kanë tendencë te pranojnë zgjedhje më altruiste dhe etike kur sistemet emocionale e tyre «janë aktivizuara». Për shembull, donacionet për ndihmën e një fëmijë të veçantë, që është shkruar me emocione, janë më të mëdha se ato për ndihmën e «mëdha së gjakut që mungon». Inteligjenca emociionale ndihmon te kuptohet kjo iluzion kognitive dhe te korrigejë qartështja te vendimeve drejt te mëtejshme te neutralitetit.

Edukimin i inteligjencës emociionale me orientim etik

Zhvillimi i EI me jashtëm bazën vlerashore është i pasuksesshëm. Është e nevojshme integrimi:

Refleksioni etik i bazuar te emocionet: transformimi i signalit emocionalit (më shumë se «keq» se «më shumë se më shtypur, më shumë se më keqësuar»), si objekt te analizuar (p.sh. «Pse jam i keqësuar? Është kjo që na nxiton te kujtojmë te tjerët?»).

Shtrirja e kufijve të empatisë: praktika e qartës së pozicionimit te vetes në vendin e njerëzve që janë te ngjashëm me nje, por gjithashtu te tjerëve që janë te largët shoqërisht dhe kulturisht. Letërsia, filmat, dokumentalet – mjetet e fuqishme për këtë.

Zhvillimi i gjuhës emociionale: aftësia te përdorohet te vërtetë emocionet e vetme dhe te tjerëve (në vend të thjeshtë «keq», te përdorohet «më shumë se më shtypur, më shumë se më keqësuar»), që përmirëson shenjat e vetes dhe cilësinë e dialogut.

Trenimi i imagjinës morale: veprimi i modelimit të konsekuencave të veprimeve të vetme për emocionet e të gjithë pjesëmarrësve.

Shpërblimi: dialaktika e zemrës dhe mendimit

Etika dhe inteligjenca emociionale janë dy ana e një medalje që quhet «njerëzëria». Principetet morale pa perceptimin emocional – skemë e keqemocëruar. Emocionet pa udhëzimin etik – forca e palëvizshme. Neurobiologjia konfirmon: mendja jonë është i organizuar asa që zgjedhja etike e vërtetë lindet në koalicionin e vlerësimit racional dhe te perceptimit emocional. Zhvillimi i inteligjencës emociionale nuk është vetëm për te përmirësuar komunikimin, por për te përpunuar instrumentin themelor për te dalluar të mirët nga i keqja në botën komplekse të marrëdhënieve njerëzore. Në fund të fundit, aftësia e kuptimit te dëshirës së tjerë dhe veprimit sipas kësaj dëshire, për të shpërfillur prejardhjet, është qendra e moralitetit.

Permanent link to this publication: