Platja dhe varfëria nuk janë vetëm gjendje të llogarit. Këto janë tërë univers, ku formohen etikë të ndryshme. A mund të flitet për etikën e varfërit dhe etikën e varfërit si për diçka të ndryshme? Çert. Por ka edhe gjëra të përbashkëta. Ambaj etikë janë për jetën, për shpirtin dhe për mënyrën e ndërgjegjes me botën.

Etikëja e varfërit: përgjegjësia dhe liri

Personi i varfërt, si qendër, ka më shumë liri të zgjedhjes. Ai ka resurse për të qëndruar vetëm në përgjegjësi për nevojat e vet, por edhe për t'iu ndikuar tek tjerët. Për këtë arsye, etikja e tij zakonisht është rreth përgjegjësisë: për fjalët e tij, për investimet e tij, për bizninë e tij. Ai nuk është vetëm i ardhur me para — ai krijon punësore, pagon taksat, merret me ndihmëshumanitare.

Por ka edhe anën e errët të kësaj etike. Paraqitja e parave mund të prodhojë një sens të lirësisë. Varfi mund t'i thotë vetes se është «i zgjedhur», ndërsa varfi «i pasuksesshëm». Kjo e çon perceptimin e drejtësisë. Ai mund t'i thotë: «Dhe ju ardhur, prandaj ju jeni i dashur. Ty nuk ardhur, prandaj nuk jeni i përpjekur’. Kjo logjikë shpërfill arsye strukturore të varfërisë: hyrja në arsim, kapitali themelor, kapitali social.

Etikëja e varfërit është etikë e mundësive. Ajo kërkon jo vetëm bukurinë, por edhe humbjen. Të pranohet se suksesi juaj është jo vetëm vullneti juaj, por edhe dhuratë e fatit, shoqërisë, familjes. Kjo është e vështirë. Por ky është që e ndryshon varfin e mëdhenjët nga «përpari i parares’.

Etikëja e varfërit: shpirti i dashurisë dhe e humbjes

Personi i varfërit jeton në kushte me kufizime të rrepta. Etikja e tij formohet nën presionin e nevojës. Kjo është etikë e jetës: si të ushqyesh fëmijët, si të mbajës shtëpinë, si të mos humbasës faqen e vet në sytë e shoqërisë. Varfit zakonisht janë më kolektivistë: ata mendojnë tek familjarët, te bashkështetasit, te miqtë. Ndihma e përbashkët është jo ndihmëshumanitare, por mënyrë e jetës.

Varfëria ka edhe një krenari. ‘Nuk do ta kradh, edhe pse jam i mungueshëm’. Kjo është jo vetëm moral, por edhe mbrojtja e shpirtit të vet në një botë ku ju jeni konstantisht u kërcënuar. Varfi shkëlqen vlerën e një qindakës, prandaj ai është shpesh më i mirëmbajtshëm, më praktik. Por ekonomia e përsëritur e humbjes së energjisë: ajo e bën njerëzit e kujdestarësh, i dobët, shpesh edhe i kërcënuar.

Etikëja e varfërit është etikë e qëndrimit. Qëndruar me njeshtësi, qëndruar me kërcënime, qëndruar me njoftësi. ajo mund t’i jetë e qëndrueshme, por edhe e rebeluese. Shpesh varfëria prodhon aggression — si mënyrë për t’u kompensuar ujeshëm. Por shpesh gjithashtu prodhon mirëqenie: t’i shpërndajës së fundit, sepse vetë jeni i ditur se kjo nevoitet.

Përbashkëta: respekti për njeriun

Përkatësia e dy etikave është respekti për njeriun. Varfi mund t’i respektojë shpirtin e varfërit, nëse ai e shohë atë si një person, jo si një statistikë. Varfi mund t’i respektojë varfin, nëse ai nuk kërcënon. Në këtë mënyrë etika është jo status, por zgjedhje.

Amët dy grupet e kanë një gjë të përbashkët: paraqitja e parave nuk duhet të përcaktojë vlerën e njeriut. Varfi mund t’i kujtojë vetes se paraqitja e parave nuk është qëllimi, por mjeti. Që shpirti nuk është në portemon, por në veprime. Që mëshirja më e madhe është të ruajë mendjen, gjithësesi sa ka para në llogari.

Disparitetet në perceptimin e kohës

Varfi jeton me perspektivën e gjatë. Ai mund t’i planifikojë për vite, t’i investojë në arsim, në zëvendësim, në zhvillim. Etikja e tij është për investime. Varfi jeton ‘tani’. Ai nuk ka parapëlqim, prandaj çdo ditë është krizë. Etikja e tij është për ndihmën e çështur. Kjo është e ndryshme përgjegjësia ndaj kohës dhe ndaj vlerës së veprimeve.

Varfi mund t’i lejojë vetes të jetë i mirëqenë, sepse ai e di se nuk do të shkarkohet. Varfi gjithashtu mund t’i jetë i mirëqenë, por kjo është rizik. Për këtë arsye, mirëqenja e varfërit shpesh është më e vlerësuar – ajo jepet me humbje. Mirëqenja e varfërit shpesh shpërbëhet si ‘hëna e lehtë’, që nuk ka vlerë.

Etikëja dhe drejtësia sociale

Shkëmbimi i këtyre etikave prodhon drejtësi sociale. Shoqëria nuk mund të ekzistojë, nëse varfit nuk kujton përgjegjësinë, ndërsa varfi nuk kujton njoftën. Etikja e varfërit duhet të përfshijë taksimin progresiv, investimet në bienët publike. Etikja e varfërit duhet të përfshijë refuzimin e izhiveve dhe kërkimin e zhvillimit. Por kjo nuk është për barazimin. Kjo është për balanc, ku çdo i mund t’i realizojë potencialin e vet.

Problema është se etikët nuk ekzistojnë në vakum. Ata formohen nga institucionet: shkolla, gjyqja, media. Nëse sistemi thotë tek varfi ‘nuk jeni i vlefshëm’, ai fillon t’i besojë këtë. Nëse sistemi thotë tek varfi ‘është i mëtejshëm’, ai humb lidhjen me realitetin. Për këtë arsye, etika e përbashkët është etika e institucioneve, që nuk krijojnë propazit, por ndërtojnë ura.

Fundimisht, qëndruar etikisht nuk është qëndruar i varfër ose i varfër. Është qëndruar si njeri, që kujton se paraqitja e parave nuk është qëllimi, por mjeti. Që shpirti nuk është në portemon, por në veprime. Që mëshirja më e madhe është të ruajë mendjen, gjithësesi sa ka para në llogari.

Permanent link to this publication: