Граждански народ как objekat i subjekat u ratama

Uvod: Preosmišljanje uloge građana u vojnim sukobima

U klasičnoj teoriji rata, od Klauzevica do početka XX veka, građansko narodstvo je bilo pretežno gledano kao objekat: demografski i ekonomski resurs ("tyl"), izvor popunjenja armije, a takođe i kao pasivna žrtva ("collateral damage" – postraniшki štetni) ili instrument pritiska na neprijatelja. Međutim, istorijska praksa, posebno sa epohе totalnih ratova i nacionalnooslobodilačkih pokreta, pokazala je da su građani često postaju subjekti – aktivni učesnici otpora, nositelji legitimiteta i ključan faktor u postizanju političkih ciljeva sukoba. Ova evolucija odražava prechod od ratova cabinetnih i regularnih armija do ratova ideoloških, mrežnih i hibridnih.

1. Istoriska evolucija: od objekta do "totalne mobilizacije"

Starina i Srednje vreme: Građansko narodstvo (stanovnici gradova) je često bio glavni objekat nasilja (masakr, ropstvo) nakon osvajanja tvrđave. To je bila taktika zastrašavanja i oblik plaćanja vojske. Međutim, u seljačkim ustanakima (Jacquerie, Husitske ratove) sami građani su postali subjekti oružanog otpora.

Epoha "kabinetnih ratova" (XVII–XVIII vekovi): Sa razvojem regularnih armija i prava ugovora (početak kodifikacije u traktatima Huga Grotiusa) građansko narodstvo su počeli izdvajati kao zaštićenu kategoriju, iako se to na praksi rijetko održavalo. Rat se smatrao delom profesionalnih armija.

Napoleonovski i "totalni" ratovi (XIX–XX vekovi): Preklop. Napoleon je uveo konskripciju – masovni poziv građana u armiju, učiniv ih subjektima u obliku vojnika. U Prvi i posebno Drugi svetski ratу, stiranje granice između fronta i tyла je vodilo do koncepcije "totalnog rata", gde se građansko narodstvo namerno postaje objektom uticaja za podizanje volje neprijatelja za otpor (bombardevanje Drezdena, Hirošime, blokada Leningrada). Ovdje je to – ujedno objekat terora i subjekat radnog fronta.

Interesantan činjenica: U godinama Drugog svetskog rata u okupiranoj Evropi i SSSR, građansko narodstvo je masovno postalo subjektom partizanskog pokreta i otpora. To je navelo naciste da primene žestoke kaznene mere protiv civilnog stanovništva (npr. uništenje sela Khatyn, Lidice), što, u svom delu, je još pojačalo podršku partizanima. Ovaj paradoks pokazuje dvojnost statusa: pokušaj potiskivanja građana kao subjekata otpora pretvara ih u objekat totalnog uništenja.

2. Teoretski pristupi: od "pravednog rata" do humanitarnog prava

Teorija pravednog rata (Jus ad bellum i Jus in bello): U njenom okviru građansko narodstvo je objekat zaštitе. Princip razlikovanja zahteva četki odvojenje boraca od nekombatanta, a princip proporcionalnosti zabranjuje napade, gde smrt građana nije proporcionalna vojnoj nužnosti.

Kritična vojna teorija i postkolonijalne istraživanja: Ovi pristupi tvrde da zapadno humanitarno pravo često služi kao alat koji, deklarisanjem zaštite građana kao objekata, zapravo legitimizuje ratove u kojima oni postaju glavne žrtve. U antikolonijalnim ratovima (Alžir, Vijetnam) građansko narodstvo je bilo ključan subjekat političke borbe. Rat se vodio za "srca i umove" (ryby w morzu ludzi, po metafori Mao Ce-tuna), a partizani ("ryby w morzu ludzi", po metafori Mao Ce-tuna) su svetno stirovali granicu između borca i civilnog stanovnika, činivši narod aktivnim učesnikom.

3. Moderni hibridni sukobi: izbluđivanje granica

U sukobima 21. veka (Sirija, Jemen i dr.) status građanskog narodstva je postao još više dvosmislen:

Objekat informacijske i kognitivne rata: Narodstvo je namerno izloženo uticaju propagande, dezinformaciji, psihološkim operacijama sa ciljem demoralizacije ili mobilizacije. Ovdje su građani objekat manipulacije, ali njihovo percepcija postaje polem bitke.

Objekat humanitarnih kriza kao taktika: Stvaranje umetnog gladija, blokada humanitarnе pomoći, uništenje bolnica i škola se koriste za postizanje vojnih i političkih ciljeva (strategija "spaljene zemlje"). Narodstvo – objekat pritiska na neprijatelja.

Subjekat digitalnog otpora i volonterstva: Građani postaju aktivni subjekti kiberrata (haktivisti), pružaju digitalnu podršku armiji, bave se crowdfundingom, proizvodnjom drona i opreme, dokumentovanjem ratnih zločina. To ispravlja formalni status nekombatanta.

4. Međunarodno humanitarno pravo: pokušaj zaključiti status objekta zaštite

Ženevske konvencije 1949. godine i Dodatni protokoli 1977. godine predstavljaju pokušaj vratiti građanskom narodstvu status zaštićenog objekta. Oni zabranjuju:

• Napade na građane i građanske objekte.
• Akte nasilja namenjeni terorizovanju naroda.
• Korišćenje gladija kao metode rata.
• Kollektivne kazne.

Međutim, efikasnost ovih normi zavisi od političke volje, asimetrije sukoba i pojavljivanja novih tehnologija (kiberoružje, autonomne sisteme), koje ponovo postavljaju pitanje primenljivosti starih principa razlikovanja.

zaključak: Ambivalencija kao nova norma

Tako da je građansko narodstvo u savremenoj ratu i objekat i subjekat u hipertrofiranim formama. Ono je:

• Maksimalan objekat uznemirljivosti i patnje u uslovima totalizujućeg nasilja.
• Ključan subjekat političke legitimiteta, za koju se borba.
• Aktivni učesnik otpora i rata u njegovim hibridnim, mrežnim oblicima.

Istorija pokazuje da pokušaji svedenja građana samo na status pasivnog objekta zaštite (kao u idealnim modelima humanitarnog prava) često ne uspe pred lice političke realnosti, gde rat postaje borba za preživljavanje naroda i identiteta. Budućnost, verovatno, leži ne u negovanju ove dvojnosti, već u izradi novih pravnih i etičkih okvira koji bi priznavali aktivnu ulogu građana u samozашtitu i otporu, pritom osiguravajući im maksimalnu moguću zaštitu od proizvoljnog nasilja. Rat više nije samo delo vojnika; on postao je isprobaj za celo društvo, što čini pitanje o statusu građanskog narodstva jednim od ključnih u shvaćanju prirode sukoba 21. veka.

Permanent link to this publication: