Mëshkatëria e mirëqenies të qëndrueshme sot: integrimi i ekologjisë, ekonominës dhe shëndetësisë

Conceptja e mirëqenies së qëndrueshme (Sustainable Well-being) ka qenë përgjigja kështu e kryesore ndaj kërcësimeve të shekullit XXI, ripërtëritur mendimin për progresin. Ajo refuzon të bashkëjepësojë mirëqenienë vetëm me rritjen ekonomike (BVP) dhe ofron një model holistik, ku cilësia e jetës së njeriut është e përkohshme me shëndetin e ekosistemëve dhe stabilitetin sociale të gjatëvjeçor. Ky model është sintezë e ideve të zhvillimit të qëndrueshëm (sustainability) dhe shkencës së mirëqenies (well-being science).

1. Kritika e paradigmatës së mëparshme: përse BVP është i pakëtështuar.

Mëshkatëria ekonomike tradicionale, që mësoron suksesin nën formën e rritjes së BVP, ka shfaqur të jetë e pakëtështuar. BVP regjistrojnë të gjitha tranzaksionet monetare, por nuk bëjnë dallim midis veprimit të dobishëm dhe i rrëzueshëm (p.sh., shpenzimet për përmirësimin e katastrofave ekologjike rritin BVP). Ai shpërngul:

Investimet e kapitalit natyror (i zhdukjes së resurseve, i ndarjes së kontaminimit).

Veprimtari e jashtë qarkut të tregut (mirëqeni i shtëpisë, volontarizmi).

Shpërndarja e mirëqenies (rritja e dyshimtës).

Bëhet mirëqenies subjektive (niveli i shëndetësisë, nivelit të shëndetësisë, lidhjeve sociale).

Paradoksa e Easterlin (Easterlin paradox) ka treguar se pas arritjes së nivelit të caktuar të të ardhmës, rritja e mëtejshme e saj nuk korrespondot me rritjen e shëndetësisë. Kjo ka çuar në kërkimin e indikatorëve alternativë.

2. Komponentet strukturore të modelit të mirëqenies së qëndrueshme.

Mëshkatëria moderne përbëhet nga lidhja e tre kullotëve themelore:

A) Qëndrueshmëria ekologjike (kufijtë biophysikë).
Kjo është baza e modelit. Mirëqeni nuk është e mundur në një ambient të zhdukur ose kontaminuar. Koncepti i kufijve planetarë (planetary boundaries), zhvilluar nga Qendra e Qëndrueshmërisë së Stokholmit, përcakton kufijtë sigurt të ndikimit të njerëzimit në sistemet kryesore të Tokës (ndryshimi klimatik, bollëkimi, kontaminimi kimik etj.). Modeli i mirëqenies duhet të jetë brenda këtyre kufijve. Shembull është ekonomia e poncit (doughnut economics) e Kate Raworth, që vizualizon «pikën e mirë» për njerëzërin midis minimaleve sociale (kullota e brendshme) dhe kufijve ekologjikë (kullota e jashtme).

B) Barazia sociale dhe inkluzja.
Qëndrueshmëria është e pamundur kur ka dyshimtë të lartë, që rrëzon bashkësinë sociale, besimin dhe shëndetin e shtetit. Modeli përfshin:

Shpërndarje e mirë e resurseve dhe mundësive.

Shtrirje e mirë e lidhjeve sociale dhe besimit (kapitali social).

Përfshirje në praninë e vendimeve (institucionet demokratike).

Aksesi në mirëqeni bazore: edukimi, shëndeti, banimi.

Shembull i interesantë: Shtetet që liderojnë në ratinget e mirëqenies (p.sh., skandinave), zakonisht tregojnë jo të lartët mësata e BVP-të nën ditët e njeriut, por niveli i dyshimtës është i ulët (koeficienti i Ginjit), besimi social është i lartë dhe institucionet e shtetit janë të efektive.

V) Mirëqeni subjektive dhe psikologjike.
Kjo është qendra e modelit, mësuar përmes:

Elementi hedonist (afekt): balancimi i emosioneve pozitive dhe negative, qëndrueshmëria e jetës.

Elementi eudaimonik (rritja personale): shkenje e mendimit, autonomia, aftësia, lidhja me tjerët (teoria e autonomisë së Ryan dhe Deci).
Ideja kryesore është kalimi nga shoqëria e konsumit në shoqëri që flori (flourishing), ku mirëqeni bazohet në resurse të brendshme, jo vetëm në resurse material.

3. Instrumentet e mësimit dhe implementimit.

Për t'u implementuar modeli zhvillohen indikatorë alternativë të progresit:

Indeksi i jetës së më të mirë (Better Life Index) i OECD vëzhgon 11 aspekte, nga cilësia e ajrit deri në balancin e punës dhe përhershjes.

Indeksi i planetit të mirëqenies (Happy Planet Index) është një indikator radikal, që mëson efektivitetin me të cilin shtetet transformat resurset natyrore në jetë të gjatë dhe të mirë të qytetarëve të tyre.

BVP i mirëqenies së Butanit — politika e më parë e më të njohur e bazuar në këtë model, që mëson mirëqenien e devollueshme sipas devollueshmeve, përfshirë psikologjinë, bollëkimin ekologjik dhe qëndrueshmërinë.

Në nivelin e qyteteve dhe komuniteteve implementohen projektitë "qyteteve me hyrje 15-minutësh" (ku të gjitha nevojët bazore mbihen në afërsi), zhvillimi i zonave verdes, mbështetja e ekonomisë së rrotullimit dhe inovacioneve sociale.

4. Shembuj praktike të implementimit.

Ekoshtete dhe kovorking-ferma: Komunitetet që ndërtojnë jetën në bazë të principëve të lokalitetit, shkallës së minim të ndikimit ekologjik, konsumit të bashkëtë dhe lidhjeve sociale të forta (p.sh., projekt "Treehouse" në Holandë).

Praktika korporative: Kompanitë implementojnë principet e ESG (ekologjik, social dhe menaxhimi korporativ), kalojnë në javën e punës së katërt (eksperimente në Island, Japoni), investojnë në mirëqenienë e punëtorëve si faktor i efektivitetit të gjatëvjeçor.

Politika e kalimit të verdhë: "Kurset Verdo" të Evropës (European Green Deal) është përpjekja e madhe për të transformat ekonominë, duke e bërë atë klimatikisht neutral, e barazë dhe e inkluzive.

5. Kërcësime dhe kritika.

Mëshkatëria e qëndrueshme e mirëqenies ka kërcësime të rënda:

Mësueshmëria e vështirë dhe operativizimi: Si të mësojmë objektivisht mendimin e jetës ose kapitalin social?

Rezistencë politike: Mëshkatëria e qëndrueshme e mirëqenies kërcjon intereset e qëndruara dhe kërkon ripërdistribucion të resurseve.

Relativizmi kulturore: Shënimet e mirëqenies ndryshojnë në kulturat e ndryshme.

Rruga e diktaturës verdo: e mundësia e argumentimit të kufizimeve të lirive për qëllime ekologjike.

Përfundim.

Mëshkatëria e qëndrueshme e mirëqenies nuk është utopiste, por kufirja e nevojshme për ripërtëritjen e objektivit të zhvillimit njerëzor në kohën e antropocenit. Ajo pranon se mirëqeni aktual nuk mund të jetë ndërtuar me kredit që është i thirrur nga gjeneratat e ardhshme dhe nga natura. Ajo është një sistem integrues, ku ekologjia e plotë, barazia sociale dhe mirëqeni personale ndryshojnë reciprokisht. Realizimi i saj kërkon shkëmbim të paradigmat — nga maksimizimi i profiteve të shkurtërtermesh në investime të gjatëvjeçor në kapitalin njerëzor, social dhe natyror. Ajo është rruga e vështirë, por ajo është përgjigja më shkencore dhe etike për pyetjen se si të jetë jetuar me mirë dhe me shëndet, pa të dëmtuar vetëm shtëpinë që kemi. Mirëqeni e qëndrueshme është një proces dinamik i barazimit, i drejtuar ndaj krijimit të një shoqërie ku njeriu mund të flori në harmoni me planetin.

Permanent link to this publication: