Volonterimi si gjendje e duashme: bazat e shkencave shpirtore, psikologjike dhe shoqëro-kulturore të altruizmit

Hyrja: mbi jashtë praktikës sociale

Volonterimi tradicionalisht është konsideruar si aktivitet shoqërore pranishëm, drejtpërdrejt i drejtpërdrejtuar në ndihmë të tjerëve pa pritje materiale. Por sipas pozitave kognitiv-pshikologjike, neurobiologjike dhe antropologjike filozofike, puna volontare përfaqëson një fenomen më të thellë — një dispozicion personor i qëndrueshëm, i cili karakterizohet nga një shikim të veçantë dhe shembullat e mendimit. Kjo nuk është vetëm veprim, por një gjendje e duashme, ku empatia, përgjegjësia dhe lidhja me bashkëtarinë bëhen nevojë të brendshme.

1. Neurobiologjia e altruizmit: sistemi i pagesave të mendjes

Studimet me përdorim të fMRI (fMRI) kanë treguar se veprimet e ndihmës së paqëndrueshme aktivizojnë ato zона të mendjes që edhe kënaqësia bazë — ushqimi, seksi, pranueshmëria sociale. Ka qenë falasja e rrethit mезолимбического, ku rolin e kryesorit e luajnë lirimi i nevrotransmituesit dopaminës.

• Interesant fakt: Në eksperimentin e drejtuar nga neurobiologi Jorge Moll (Instituti Nacional i Sëmundjeve, SHBA) lëvizjesit u ofruan t'i bëjnë dhuratje. Kur u morën vendime për veprime altruistike, ata aktivizuan anështën e parë të insularit dhe vëndrën e vëndrshme — zona që lidhen me kënaqësinë dhe përkufizimin social. Mëndja e volontarit literalisht «paguon» veten për veprimin prososial, formëruar rreth marrjes së ndihmës si aktivitet subjektivisht i qëndrueshëm dhe i rëndësishëm.

Shtetin «gjendjen e duashme» e volontarit ka bazë materiale — kjo është një sistem i veçantë i punës së mendjes dhe emocionale, ku ndihma e tjerëve shquhet si aktivitet subjektivisht i qëndrueshëm dhe i rëndësishëm.

2. Determinantat psikologjike: nga empatia deri në kërkimin e sensit

Sipas pikës së shikimit të personit psikologjik, volontarizmi korrespon me rradhë të veçantë karakteristikash që qëndrojnë:

1. Empatia dhe teoria e mendjes — aftësia për t’u kuptuar dhe t’u ndarë emocionet e tjerëve. Volontari zakonisht vepron jo sepse «duhet», por sepse shkon nevojën e tjerëve si e vet.

2. Samotranscendencia (në modelin e Klönigjerit) — vlerësia e shkuar jashtë interesave personale për diçka më të madhe: shoqëria, natura, gjeneratat e ardhshme.

3. Lokus kontrolli i brendshëm — besimi se veprimet tuaja mund të ndryshojnë situacionin në mënyrë pozitive. Kjo përballon me paqëndrueshmërinë e mësuar.

4. Kërkimi i sensit ekzistencial. Punët e Viktorit Frankl tregojnë se kërkimi për sens është motivacioni fundamental i njeriut. Volontarizmi për shumë shqiptohet si përgjigje për pyetjen «zëri?», ofruar një sens konkret, i dukshëm, përmes ndihmës së tjerëve ose të një çështjeje.

Përshkrim: Lëvizja «Danilovtsy» në Rusi, ku volontarët për gjashtë vjet ndjekin fëmijët me sëmundje shumë të rënda në hospice, bazohet jo në një poroshtje e shkurtër, por në zgjedhjen e qartë të qenë në krye me dhunën e tjerëve, duke e transformuar atë në hapësirë të gjakut dhe çështjes njerëzore.

3. Konteksti shoqëro-kulturore: kolektivizmi vs. individualizmi

«Gjendja e duashme» e volontarit formohet në dialog me mes të kulturore.

• Në shoqëritë me orientim kolektivist (kultura tradicionale e Lindjes, shqiptarët) volontarizmi zakonisht zhvillohet nga konceptet e bashkësisë, kredhasisë së grupit, mëllëdhënies (si doçësi e dobëdhjes) (si doçësi e dobëdhjes). Ndihma është detyrë e anëtarit të komunitetit.

• Në kulturat individualiste (SHBA, Perëndimi i Evropës) volontarizmi mund të jetë formë e auto-realisimit civil dhe kontraktit social, mënyrë për t’u ndikuar në shoqëri, pa t’u përdorur institucionet shtetërore.

Interesant fakt: Në Japoni pas trembjes së tokës 2011, një ngjarje masive e aktivitetit volontarish (bordan) ka çuar në ripërkujtimin e këtij koncepti. Nga idea e huaj, ajo është transformuar në vlerë nacional të ndihmës së përbashkët «kizuna» (絆 — ujëz, lidhje), duke treguar si një katastrofë mund të aktivizojë latentën «gjendje të duashme» të popullit të gjithë.

4. Paradoxi evolucionar: a jeton më i altruistit?

Sipas pikës së shikimit të biologjisë së evolucionar, ndihma paqëndrueshme, duke dukur, është e dobët për jetën e individit, duke shpenzuar resurse të tij. Por teoritët e seleksionit familial (W. Hamilton) dhe të altruizmit reciprok (R. Trivers) e përshkruajnë këtë:

1. Ndihma e familjarëve favorizon jetën e genetit të përbashkët.

2. Ndihma e personave të tjerë krijon «obligime gjatë gjithë jetës», duke u rritur shanset për mbështetje përgjigjëse në të ardhmen.

Në shoqërinë njerëzore ky mekanizëm është socializuar dhe komplikuar. Volontarizmi rifortifikon kapitalin social — rrjetin e besimit dhe obligimeve reciproke, që në termenin e gjatë e rritë qëndrueshmërinë e gjithë grupit. Kështu, «gjendja e duashme» e volontarit, sipas pikës së shikimit evolucionar, nuk është patologji, por strategji e pranueshme, që përpiqet kollaborimin dhe jetën e llojit Homo sapiens.

Shpikje: identitet i qëndrueshëm në botën e transaksioneve

Volontarizmi si gjendje e duashme është një sistem i formuar dhe i qëndrueshëm i vlerave, ku ndihma bëhet jo aktivitet jashtëzakonshëm, por pozicion brendshëm, mënyrë për t’u shikuar botën dhe vendin tuaj në saj. Kjo është kombinimi:

• Biologjike prirësi (sistema e pagesave të mendjes për veprime prososiale),

• Psikologjike karaktere (empatia, kërkimi i sensit),

• Kod kulturore (vlerat e bashkësisë ose civilizimit).

Në kohën e konkurencës së shumtë dhe individualizmit, kjo gjendje e duashme është formë e rezistencës ekzistenciale. ajo thotë se njeriu nuk është vetëm «njeriu ekonomik», që kërkon maksimizimin e fitave, por edhe «njeriu i ndjeshëm» (Homo empathicus), që dashuri e tij është e përbashkët me dashurinë e tjerëve. Volontari, në këtë mënyrë, nuk është vetëm asistent i mirë, por bërthama e një modeli alternativ, bazuar në mirëqenie dhe bashkësishtësi, i njerëzimit. Veprimet e tij janë filozofi praktike, që tregon se nevoja më e thellë e duashme është të jetë i nevojshëm.

Permanent link to this publication: