Tragедия e Çernobylit: 40 vjetë pas

26 prill 1986, në orën 01:23 sipas koha e Moskës, ndodhi shpërthimi në Stacionin Atomic e Çernobylit me emrin e V.I. Lenin. Shpërthimi e dëuroi plotësisht blokin e katërt, dhe në atmosferë u hapë numër i madh i veçorive radioaktive – rreth 380 milion kurie. Kjo tragеди u bë më e madhe avaria teknogjinike në historinë e njerëzimit, e cila e përfshiu jetën e milionëve njerëzve.

Rrijet e tragjedisë: çfarë nuk ishte i rregullt

Në natën e 26 prillit, në blokin e katërt u zhvilluan testime të turbogeneratorit. Programi i eksperimentit ishte pak i përpunuar, dhe personali nuk kishte njohuri të plotë për proceset fizike në reaktor. Shtypja e rëndë e rregullimeve dhe konstruktivës së keqë e sistemeve të menaxhimit emergjencës së urgjencës, çoi në rritjen e kontrolluar e energjisë. Dy shpërthime (paroje dhe, vetëmshqetës, hidrogeni) dëuroi instalimin e reaktorit dhe shtëpinë.

Arri i rëndë i tragjedisë quhet kombinimi i faktorit njerëzor e defektit konstruktor: reaktori RBMK-1000 ka qenë me reaktivitet pozitiv – në kushte të caktuara (p.sh., me hyrjen e koeficientit të hollësisë), energia nuk rritet, por rritet katastrofikisht. Për të gjitha signalët e shërbimit emergjencës, personali vazhdoi eksperimentin, që çoi në shpërthimin thermal. Gabimet në projektim dhe rregullimet e rregullimeve u bënë koktailin fatal që i dëuroi reaktorin.

Kronologjia e ditëve të para: tyja, dymi dhe panika

Së pari pas shpërthimit, filloi një faj, i cili zgjati rreth 10 ditësh. Paraqitësit e parë ishin topët, të cilët nuk kanë kushtuar kostumeve të specializuara nga radiacioni. Ata tushuan grafitin e shpërndarë dhe strukturat, fitojnë doze të vdekshme prej rrezitjesh. 31 person i vdiq në ditët e para prej sëmundjes së akutë së rrezitjes, përfshirë topët Vladimir Pravik dhe Viktor Kibenko (poshtëm Heroët e Bashkësive të Sovietit).

Nganjëherë përpara kësaj, zonën aktive u tushi me helikopterë, duke shpërndarë mixe nga bor, plumbi dhe dolomit. Por udhëheqësja sovjetike në ditët e para e mbajti tyetë, mesazhi i parë i TASS u paraqit vetëm më 28 prill, dhe ai ishte shumë i pakmëshëm. Qytetarët e qytetit të afërt Prypej nuk e kanë ditur vërtetën – ata u evakuuan vetëm më 27 prill, pasi u shpërndarën 36 orë pas shpërthimit.

Popullsia e Prypej u ekspozua rrezitjes, e cila ishte nëntë herë më e madhe se konsekuencat e bombës së Hiroshimës. Njerëzit u thirrën që të largohen për tre ditë, por shumë prej tyre nuk kishin kurrë kthyer në shtëpi. Gjithsej u dërguan në 30-km zonën e izolimit rreth 116 mijë njerëz gjatë shtatorit, ndërsa më vonë – më shumë se 350 mijë njerëz të dëmtuar prej tre republikave.

Likuidatorët dhe kushija e ruajtjes

Në punet e likvidimit të konsekuencave të avarisë u përfshiën rreth 600 mijë njerëz nga gjithë Bashkësia Sovjetike. Ushtria, minierët, inxhinierët dhe volontarët u ndërmorën për të ndërtuar sarkofagen, të ruanin metalin radioaktiv dhe të dezaktivizojnë tokën. Shumë herë, ata punonin pa mesjet moderne të mbrojtjes, rrezikuan jetën. Heroët shkonin në «zonën e vdekurisë» në këndin e trejtët të blokut, duke shpërndarë rrëshina e grafitit, duke qenë në rrezik të madh prej rrezitjes (të quajtur «biorobotët»).

Si kujtim i këtij heroizmi, në shumë qytete u vendosën monumente, dhe më 26 prill në Rusi dhe shtetet tjera të Bashkësive të Bashkuara të Sovietit u çështën likuidatorët. Tani në Rusi jetojnë rreth 101 mijë njerëz që përfshijnë likuidatorët, shumë prej të cilëve ende marrin mbështetje sociale nga shteti. Dankë shpalljes së tyre, u arrit të parandalohet katastrofa më e madhe: ndërtimi i sarkofagut (objekti «Ukrinë») dhe ndalimi i shpërndarjes së rrezitjes.

Pasojat ekologjike dhe mjekësore

Rrethi radioaktiv i mbuloi jo vetëm Ukrainën, Belarusin dhe Rusinë – gjurmët e shpërndarjes u regjistruan gjithëpërmjet Evropës: nga Suedia deri në Itali. Shumë i rëndë u dëmtuan rajonet e Gomelit dhe Mogilevit. Sipas përgjithësisë, sipërfaqja e ndërthurur e ceziumit-137 dhe stroncijumit-90 ishte rreth 155 mijë kilometra katrorë, ku jetonin rreth 7 milionë njerëz. Në Rusi u ndërthurën 19 rajone.

Shqetësimet për numrin e vdekjeve variojnë. Sipas të dhënave të ON (2005), numri i vdekjeve të konfirmuara nga sëmundja e rrezitjes dhe sëmundja oncologjike midis likuidatorëve dhe popullsisë është rreth 4 mijë. Organizatat ekologjike (p.sh., Greenpeace) quajtan numrat deri në 100 mijë vdekje në kohën e gjatë. Deri më tani, mendohet se ekziston një diskutim për madhësinë reale të efektit të dozave të vogla të rrezitjes në sëmundjen. Ditohet vetëm se sëmundja e gjakuar e gjakut të fëmijëve në rajonet e ndërthurura u rrit në sëkullët.

Evakuimi dhe Prypej: qyteti i varur

Prypej, i ndërtuar për punëtorët e stacionit dhe familjet e tyre, u konsiderua si qytet i zakonshëm sovjetik me numër të banorëve rreth 50 mijë. Pas evakuimit, ai u dëmtua gjithnjë e më shumë, u mbulua me rreze dhe bimësi. Në 40 vjet, kulla e shpejtës, kushe të braktisura dhe shkollet e tregta u bënën simbol të tragjedisë teknogjinike. Tani Prypej është objekt turistik (para luftës – vend i popullar i turizmit radiologjik), por për shkak të okupimit në 2022 dhe udhëtimeve me dronë në 2025, zona e izolimit u bë përsëri në rrezik.

Zona e izolimit tani dhe minaccat e reja të luftës

Në vitin 2016, mbi blokin e katërt të dëmtuar u vendos «Konfinimenti i Sigurtës të Re» (New Safe Confinement) – struktura arke e madhe me vlerë rreth 1,6 miliardë euro, e projektuar për 100 vjet. Ajo i zëvendësoi sarkofagen e vjetër, i cili u ndërtua në 1986 në emergjencë. Por më 14 shkurt 2025, droni rus (sipas thjeshtimit të përgjegjësve ukrainas) e dëmoi përmes jashtëm të konfinimentit, çka çoi në faj dhe përmes humbjes së pjesës së madhe të hermëtimit.

Okupimi i zonës së Çernobylit në shkurt 2022 u bë një tjetër kërcënim: ushtria ruse u dërgua në «Bashkën e Kuq» (pjesa më e ndërthurur), duke u hequr pyllin, duke shkaktuar dëshirën prej pyllit. Pasi ushtria e ruse u largua, zona u kthye në kontrollin e Ukrainës, por incidentet në kufi dhe udhëtimet me dronë i përkufizojnë vështirësinë e ukrinës. Sipas vlerësimit të Greenpeace, përmirësimi i plotë i konfinimentit mund të zgjidhet 3–4 vjet dhe të kushtojë milionëra euro.

atura e natyrës: paradoksi i rritjes

Së bashku me mungesën e njeriut, zona e izolimit u kthye në ekosistem të veçantë. Këtu jetojnë këmbëz Przhevalskit, medhë, gjerë, llaç dhe orlani i bardhë. Shkencëtarët e kujtojnë se evolucioni i jetës ka shkuar në rrugën e veçantë: tek disa lloje (gjerë, llaç) u zhvilluan mekanizmat e mbrojtjes ndaj rrezitjes, u rrit prodhimi i melaninës. Gjithashtu, gryka (Cladosporium sphaerospermum) u ndryshuan, tregojnë radiotropizmin – rritjen drejt burimeve të izotopit ionizues. «atura e mbajnë këtë kur njeriu i largohet» – kjo eshmëtështë e mirë për t'iu shpjeguar rrëshinat e Çernobylit, ku tyja u zëvendësua me gurrëmarrjen e jetës së natyrës.