Manifesti Russell – Einstein: thirrje e arsyes ndaj njerëzimit në prag të epokës bërthamore

Hyrje: lindja e dokumentit në epokën e tronditjes termobërthamore

Manifesti Russell – Einstein u publikua më 9 korrik 1955 në Londër. Nuk ishte thjesht një panflet tjetër anti-luftë, por një akt historik i përgjegjësisë morale të komunitetit shkencor, i iniciuar nga dy mendjet më të mëdha të shekullit XX: filozofi dhe pacifisti Bertrand Russell dhe fiziku teorik Albert Einstein (i cili e nënshkroi atë disa ditë para vdekjes së tij më 18 prill 1955). Manifesti u shfaq në një moment kur bota, sapo po rimëkëmbej nga tmerrësitë e Luftës së Dytë Botërore, u përball me një kërcënim të ri, të paprecedentë – zhvillimin e bombës hidrogjen, fuqia e së cilës ishte mijëra herë më e madhe se fuqia e bombave të hedhura mbi Hiroshimën dhe Nagasaki. Testi i parë i pajisjes termobërthamore nga SHBA-ja (“Ivy Mike”, 1952) dhe BS-ja (RDS-6s, 1953) e bëri kërcënimin e shkatërrimit të ndërsjellë një realitet të bazuar shkencërisht.

Përmbajtja dhe boshti filozofik: thirrje ndaj njerëzimit si specie

Teksti i manifestit është i shkurtër, por jashtëzakonisht përmbajtësor. Tezat kryesore janë:

Deklaratë në emër të shkencës: Nënshkruesit (11 shkencëtarë të njohur botërisht, përfshirë Frederick Joliot-Curie, Percy Bridgman, Max Born) nuk vepronin si politikanë apo qytetarë të shteteve të veçanta, por si përfaqësues të shkencës, zbulimet e të cilëve krijuan kërcënimin. Kjo i jepte dokumentit një peshë të veçantë.

Paralajmërim apokaliptik: Në dokument thuhej: «Duhet të mësojmë të mendojmë në mënyrë të re. Duhet të mësojmë të pyesim veten jo se cilat hapa duhet të ndërmerren për të arritur fitoren ushtarake të bllokut ku i përkasim, sepse këto hapa nuk ekzistojnë më; duhet të pyesim: cilët hapa duhet të ndërmerren për të parandaluar luftën e armatosur, e cila do të kishte një rezultat katastrofik për të gjithë pjesëmarrësit?»

Thirrje për heqjen dorë nga lufta si mjet politik: Manifesti shpallte se në epokën bërthamore lufta ndalon së qeni vazhdim i politikës (sipas Clausewitz-it) dhe bëhet akt vetëvrasjeje kolektive. «Dëshirojmë që kjo të kuptohet si në Lindje, ashtu edhe në Perëndim».

Thirrje për identitet njerëzor të përbashkët: Pasazhi më i njohur dhe më i fuqishëm: «Kujtoni njerëzillëkun tuaj dhe harroni gjithçka tjetër». Ishte një thirrje për tejkalimin e barrierave ideologjike, kombëtare dhe politike përballë një kërcënimi ekzistencial të përbashkët. Shkencëtarët propozonin të mendohej në kategori të «njerëzimit si një tërësi të vetme».

Fakt interesant: Albert Einstein, duke nënshkruar manifestin, e quajti atë «veprën time të fundit të rëndësishme». Në vitin 1939, ai, nën presionin e Leo Szilard-it, kishte nënshkruar letrën drejtuar Rooseveltit që nisi Projektin Manhattan. Manifesti i vitit 1955 ishte përgjigjja e tij morale ndaj pasojave të tmerrshme të atij projekti, një përpjekje për të korrigjuar një gabim historik ku ai ndjente faj të drejtëpërdrejtë.

Argumentet shkencore: llogaritje e kthjellët në vend të emocioneve

Manifesti nuk bazohej në emocione, por në analizën e kthjellët shkencore të pasojave të luftës bërthamore, e shpjeguar në materialet bashkëngjitur:

Fuqia shkatërruese e menjëhershme: Përshkruhej fuqia e bombave moderne dhe rrezja e shkatërrimit të plotë.

Kontaminimi radioaktiv: Për herë të parë në një dokument publik të këtij niveli flitej për pasojat afatgjata – depozitat radioaktive («fallout») që mund të helmohen atmosferën dhe ta bëjnë planetin të papërshtatshëm për jetesë, pa bërë dallim mes vendeve në luftë dhe atyre neutrale.

Pasojat gjenetike: Përmendej rreziku i dëmtimeve të pakthyeshme në kodin gjenetik të brezave të ardhshëm, që përbën kërcënim për vetë specien biologjike Homo sapiens.

Pasojat e menjëhershme dhe lindja e lëvizjes Paguosh

Manifesti nuk mbeti thjesht një deklaratë. Ai u bë katalizator për veprime konkrete. Nën iniciativën e industrialistit dhe filantropit Cyrus Eaton u organizua kongresi i parë ndërkombëtar i shkencëtarëve për të diskutuar çështjet e ngritura. Ai u mbajt në korrik 1957 në Paguosh (Kanada), qyteti i lindjes së Eaton.

Kështu lindi Lëvizja Paguosh e shkencëtarëve për paqen, një asociacion global që synonte uljen e rreziqeve të lidhura me arritjet shkencore, veçanërisht në fushën ushtarake. Veçantia e lëvizjes ishte informaliteti dhe baza shkencore. Në takimet e saj, madje edhe në kulmin e Luftës së Ftohtë, vinin shkencëtarë nga BS-ja dhe SHBA-ja, BS-ja dhe Kina, për të diskutuar në mënyrë të mbyllur, në gjuhën e formulave dhe të dhënave, masa për kontrollin e armëve, ndalimin e provave bërthamore, sigurinë e teknologjive bërthamore. Lëvizja Paguosh krijoi kanale të diplomacisë jozyrtare që shpesh hapnin rrugën për marrëveshje zyrtare.

Shembull ndikimi: Puna e konferencave Paguosh dha kontribut të drejtpërdrejtë në përgatitjen dhe nënshkrimin e marrëveshjeve kyçe si:

Marrëveshja për ndalimin e provave bërthamore në tre mjedise (1963).

Marrëveshja për mos-përhapjen e armëve bërthamore (1968).

Marrëveshjet për kufizimin e sistemeve të mbrojtjes raketore dhe armëve strategjike (OSV-I, OSV-II).

Në vitin 1995 Lëvizjes Paguosh dhe udhëheqësit të saj Joseph Rotblat iu dha Çmimi Nobel për Paqe.

Rezonanca bashkëkohore: nga kërcënimi bërthamor te sfidat globale

Edhe pse manifesti ishte i përqendruar në rrezikun bërthamor, bërthama filozofike e tij – thirrja për arsyen kolektive, solidaritetin dhe përgjegjësinë ndaj së ardhmes – mbetet aktuale.

Kërcënime të reja: Sot, përveç rrezikut bërthamor (që nuk ka zhdukur), janë shtuar rreziqe të tjera ekzistenciale: ndryshimi i klimës, pandemitë, rreziqet nga inteligjenca artificiale dhe biologjia sintetike.

Mesazhi i përjetshëm: Metoda e propozuar nga Russell dhe Einstein – thirrja për njohuri objektive shkencore, heqja dorë nga politika afatshkurtra në favor të mbijetesës afatgjatë, prioriteti i identitetit të përbashkët njerëzor mbi interesat private – është formula universale për zgjidhjen e çdo krize globale.

Përfundim: manifesti si pikë kthesë në ndërgjegje

Manifesti Russell – Einstein u bë një ndarës moral dhe intelektual. Ai shënoi momentin kur mendjet më të thella të njerëzimit kuptuan se progresi shkencor-teknologjik kishte arritur një pikë ku fuqia shkatërruese barazohej me fuqinë krijuese, dhe se ekzistenca e mëtejshme e qytetërimit varej jo nga zbulimet e reja, por nga mençuria në përdorimin e tyre. Ishte hapi i parë drejt ndërgjegjësimit për brishtësinë e projektit njerëzor në shkallë kozmike.

Trashëgimia e tij nuk qëndron vetëm në marrëveshjet konkrete apo lëvizjen, por edhe në idenë se shkencëtarët mbajnë përgjegjësi të veçantë për pasojat e zbulimeve të tyre dhe duhet të japin paralajmërime të kthjellëta jashtë laboratorëve. Manifesti kujton se përballë kërcënimeve që mund të shkatërrojnë të gjithë, pozicioni i vetëm i arsyeshëm është ai i shprehur në fjalët e tij të fundit: «Nëse mund ta bëni këtë, do t’ju hapet rruga drejt një parajsë të re; nëse jo, ju pret vdekja e përgjithshme». Ky zgjedhje, e bërë në 1955, mbetet zgjedhja kryesore e njerëzimit edhe sot.

Permanent link to this publication: