Cartografi të mendimit: si gjejët e neurobiologjisë kanë rikthyer hartën e botës së brendshme

Braini është, ndoshta, organi i vetëm që përpiqet të studjojë veten. Kjo bën neurobiologjinë më e pazintë dhe e më e fascinueshëmë shkencë. Gjatë fundit të gjysmës së dytë të shekullit, një grup i vogël njerëzve, që u shqetësuan me interesim më të mirë, kanë sygjeruar këtë fushë lumine, duke e përshtypur hartën e saj. Ne më kemi thënë emrat e tyre jo për teoritë e tyre komplekse, por për shqyrtimet e tyre që kanë ndryshuar përspektivën e naresh për se si ne jemi. Nga rritjet primitivë në fetoja papapira deri te tomografjet më komplekse — rruga e tyre ishte e vështirë, por arritjet e tyre urojëtshme.

Santiago Ramón y Cajal: babai i shkencës moderne të neuronëve

Ai ishte një artist që vizitoi neuronët. Ramón y Cajal, spanjoll me karakterin e papokitur, armatoi me mikroskopin dhe metodën e ngjyrimit Golgi, e cila para tij ishte konsideruar si e kaprizshme dhe e pasueshme. Por Kajal u vërejt në saj se çka nuk u vërejt nga të tjerët. Ai kaloi vite, vizat duke ruajtur cellula të trupit nervor, dhe skicat me gjoja e tij ende shkaktojnë shkëlqim për saktësinë dhe bukurinë e tyre. Ai tregoi se neuronët nuk kanë bashkëmarrje me njëri tjetër, por janë unike, veçante. Kjo ishte «doktrina neuronike», që u bazua në të gjithë neurobiologjinë moderne. Për shkak të zbulimeve të tij ai fitoi Nobel-pritën vitin 1906, të cilën e nda me italianin Camillo Golgi, kryeopozitëri i tij. Në renditjen e pritjes së çmimit, ata u kundërshtuan gjatë kohësh, por është kjo kundërshtim që iu shpakte shkencës.

Aleksandër Romanoviç Luria: gjeneral rus, që i përbëri trupin e mendimit

Luria është një figurë e veçantë. Ai nuk është vetëm i studjuar mendjen, por ai u përpoq të kuptonte si ajo funksionon në jetën reale. Pacientët e tij — ushtarët pas shpërbërjes së trupit, njerëzit me dëmtime të ndryshme — u bënën laboratoritë e jetës për tij. Ai qëndroi me ata orë me orë, vëzhgoi si ata provonin të flasin, të llogarit, të përzgjasin face. Kështu ai krijoi teorinë e tij të njohur rreth tre bloqeve funksionale të mendimit — blokeve aktivizues, procesues dhe programues. Ai ishte një nga themeluesit e psikologjisë së neuronike dhe njeriu që tregoi se psikika ka bazë material. Librat e tij, veçanërisht «Fondacionet e psikologjisë së neuronike», mbeten ende libra më të përdorur për shumë mjekë.

Erik Kandel: si pamëria shkruhet në nivelin molekular

Kandel e zgjodhi për studim të pamërisë njeriut, nuk nuk e zgjodhi njeriun, por njeriun deti aplysi. Ai ka vetëm 20,000 neuronë, që janë shumë të mëdhenj, që i lejon të vëzhgojë ndryshimet gjerësisht në kohë të rregullt. Kandel u vërejt siç reagon selat e aplysit në stërmadha, si ndryshon forca e lidhjeve në mënyrë që të mësojë. Ai tregoi se pamëria nuk është proces misterioz, por ndryshim fizik i sinapsave: kur mësojmë gjëtë, neuronët e tanë ndryshojnë gjerësisht. Për këtë zbulim ai fitoi Nobel-pritën vitin 2000. Punët e tij kanë ndryshuar përgjithësisht për tretjen e stresit post-trajmatik, fobive dhe gjithashtu për shkak të sëmundjes Alzheimer.

John Eccles: neuronët dhe dashuria në një butelë

Eccles ishte një njeri që nuk nuk u frikësonte filozofinë. Ai studioi transmisionin sinaptik — sinjalët elektrikë dhe kimikë që fliten midis neuronëve. Ai tregoi se këto sinale i duken në rregulla fiziologjike, por ai mbeti besues i dualizmit. Ai besonte se mendimi është më shumë se electrokimia, por gjithashtu diçka më e madhe që vepron me trupin. Kjo u shqetësua shumë, por vetëm këto studime u bënë themel për kuptimin se si funksionojnë neurotransmetuesit, si vepron antidepresantët dhe anestezantët.

Wilhelm Penfield: kur trupi i mendimit u hap me skalpel

Penfield ishte një neuroshqipës që gjatë operacioneve e刺激oi trupin e pacientëve dhe e regjistroi senset e tyre. Ai bëri këtë jo për interes të pandërgjegjshëm, por për të hequr kancerin, pa dëmtuar zonat e rëndësishme. Ai e ndriroi hartën së zonave sensorike të trupit mendimit, tregoi se zonat e koresës së lëvizjes janë të lidhura me gjurmat, faqen dhe gjuhën. Ai u bë i njohur si njeriu që tregoi ekzistencën e «memorieve të përhershme» — zonës që na lejon të kemi mendime më parë. Ai arriti të sygjerojë trupin mendimit që punon dhe ta përshkruajë me gjuhë të çelët dhe të saktë.

Carl Friedrich dhe kolonitë e mbretëreshës: çelës i papritur për trupin mendimit

Megjithëse Friedrich studioi comportamentin e mbretëreshës, zbulimi i tij rreth se si ata shquajnë botën u bë një pasurë në kuptimin e funksionimit të sistemeve sensorike te njeriut. Ai tregoi se mbretëreshat shquajnë ngjyrat dhe shkallërat jo si ne, por mendohet se trupi i tyre mendimit përpunon informacionet sipas principëve që janë shumë të ngjashëm me të tanë. Studimet e tij mbi «gjuhën e rrotullimit» të mbretëreshave, ku ata transmetojnë informacione rreth distancës deri te ushqimi, tregojnë se edhe rritjet më të thjeshtë nervore mund të jenë komplekse. Punët e tij u bazuan në etologjinë, shkencë që tregoi se trupi mendimit i çdo lloji është një adaptim unik për botën e tij.

Çdo nga këto kërkues ishte i zënë. Në vend që të kërkonte të vërtetën, ata kishin qëllim të gjetin çelësin që na bën njerëz. ata e shikonin trupin mendimit si një botë që duhet të jetë e dashur në gjithë jetën. Arritjet e tyre nuk janë vetëm punkte në enciklopedi, por këshilla për kuptimin e vet.

Permanent link to this publication: