Parimetria pasardhimit te Ataturkut ne Turqisht per te shekullin e XX-t

Hyrje: Dvjetaria natyra e kemalizmit

Pasardhimi i Mustafe Kemale Ataturkut (1881-1938), themelues i Republikës Turke moderne, është një fenomen unik në historinë politike të shekullit XX. Gjashtë principet themelore të kemalizmit — republikanizmi, nacionalizmi, popullorizmi, etatizmi, laicizmi (sekularizmi) dhe revolucionarizmi — formuan matrixin ideologjike të shtetit turk. Megjithatë, në fillimin e shekullit XXI kjo pasardhje ndryshohet masivisht, që bën analizën e saj perspektive kritike për të kuptuar futjen jo vetëm të Turqisë, por edhe të rajonit.

Ataturk realizoi një kompleks reformash modernizuese me madhësi dhe shpejtësi të papërshkueshme, drejtuara ndaj transformimit të heritage osman në një shtet nacional me karakter evropian. Shënimet e këtyre transformimeve përfshijnë:

Politiko-iuqëndrues: Lëshimi i sultanatit (1922) dhe haxhiafit (1924), miratimi i Kodeksit Civil (1926) sipas modelit shqiptar.

Sociale-kulture: Introduksi i alfabetit latin (1928), iu dhënë të drejtat e zgjedhjes qytetarëve femra (1934), që e bëri ato më parë se shumë shtete evropiane, iu ndalua simbolikës fetare në hapësirën publike.

Ideologjike: Konstruktja e një identiteti nacional të ri, bazuar në komponentin etnik turk dhe historinë atyre preislame të Anatolisë (teoria "Gjuha e Diellit" dhe "Historia Turke").

Shënime interesante: Reforma gjuhës së çoi në një brez gjeneracionesh që nuk këndejsej lexuar tekste të botuara një dekada më parë. Kjo ishte akt i "riçkthimit shpejtë" me këtë kohë osmane.

Shifra demografike dhe sociale. Urbanizimi dhe rritja e klasës mesme fetare të edukuar, veçanërisht në Anatolinë e thellë, krijuan kërkesë masive për rishikimin e laicizmit të rëndë. Kjo klasë sociale e re pranonte kemalizmin sekularistët jo si neutralitet, por si kontroll shtetëror mbi fesën dhe diskriminimin ndaj praktikuesve myslimanë. Simboli i këtij konflikti është lufta e gjatë për të drejtën e grave të këndejsej hixhabin në universitete dhe instytucione shtetërore, që përfundoi me legalizimin e tij nga Partia e Drejtësisë dhe Zhvillimit (PDZ).

Problemi i kurdëve. Nacionализmi etnik i kemalizmit, që kurrë nuk e pranonte ekzistencën e kurdve si nacion të veçant, dhe politika e asimilimit ("turqët e malit"), e çoi në konflikt me rritjen e lëvizjes nacionaliste kurdësh. Kjo e detyrua shtetin turk të gjendej modela të reja, më gjerëzakonishtë, që lejon kultivizimin e kultures së shumëfishtë, që kontraston me interpretimin origjinal të rëndë të principit "nacionalizmi".

Reorientimi geopolitik. Heqja nga doktrina "Miri në shtet, miri në gjithë botën" dhe pozita e aktivizmit ushtarak ndaj pozitës passive ushtarak, veçanërisht me Rrezepe Tëypen Erdogan, ndryshon rolin e Turqisë. Ambicia e përgjithshme e liderit regional dhe lojtarit të pavarur kërkon bazë ideologjike të re, e cila është e ndryshme nga kemalizmi drejtpërdrejtë i drejtuar ndaj Evropës.

Krisi institucional. Qendri i sistemit kemalist ishte autonomia e institucioneve elitë — ushtria, sistemet gjyqësore dhe universitetet — që e konsideronin veten si garantë të karakterit sekular të republikës. Reformat konstitucionale të viteve 2010-të, veçanërisht pas tentimit të kundërreformës 2016, e ndryshuan thellë balancën e fuqive, duke vendosur këto institucione në kontrollin e autoritetit ekzekutiv.

Perspektivat e pasardhimit të Ataturkut nuk janë në zgjedhje binare midis ruajtjes dhe heqjes, por në procesin e tij të thyerë dhe të adaptuar.

Principi i laicizmit ndryshon nga modeli i "aktivizmit" të rëndë (heqja e religjonit nga hapësira publike) në një model më "aktiv" (shteti si arbitër i neutralë mes konfesioneve). Megjithatë, heqja e sekularitetit si tjetër është e papërdorshme për shkak të rrënjës së thella të kësaj ide në pjesën më të madhe të shoqërisë, veçanërisht midis elitave urbane të edukuar dhe strukturave ushtarake.

Nacionalizmi gradualisht është ripërkufizuar. Rritet kërkesa për një identitet qytetar më inkluziv, që mund të integron kurde dhe minoritete të tjera, megjithatë që mbajtë rolin dominues të nacionalitetit turk. Paradoksalisht, retorika e madhërisë së Turqisë, që përdoret nga udhëheqësit tani, ka pasur shumë karakteristika të nacionalizmit kemalist, duke i përmbyllur simbolikën e re osmane.

Herediteti institucional (shteti i vetëm, forma e qeverisjes republikane) mbetet i papërqendruar. Nuk ka kritikët më radikalë që sugjerojnë rikthimin në haxhiat ose sultanat. Elementet themelore të shtetit, krijuar nga ai, shihen si një realitet.

Shënime të rëndësishme: Në fushën e edukimit fetar gjithashtu është e dukshme ndikimi i kemalizmit. Qeveria e veprimtarive fetare (Diyanet), krijuar nga Ataturk për kontrollin mbi Islam, nuk është shpërngulur, por është transformuar në instrument shtetëror i fuqishëm për propagandën e Islamit "i saktë", i lejal të shtetit.

Pasardhimi i Ataturkut nuk është më një dogmë sakrale, e fikse, por është bërë hapësirë e luftës politike dhe kulturore. Futja e tij ndryshon në përfundimin e disa proceseve themelore:

Mundësive të shoqërisë turke për të prodhuar një marrëveshje sociale të re, që ballohet midis vlerave sekularë dhe konservativ-religjioze.

Succesit në zgjidhjen e çështjes kurdësh brenda shtetit të vetëm.

Përgjigjes geopolitike të Turqisë midis orientimit transatlantik dhe rolit të pavarur.

Stabilitetit ekonomik, që është baza për çdo strukturë ideologjike.

Ataturkizmi, si projekt modernizues "nga lart", ka kryer zyrtërisht zbatimin e tij historik për krijimin e një shteti nacional. Tani Turqia po kërkon një model të ri, që, duke rifshire ose kritikuar aspekte të veçanta të pasardhimit të Ataturkut, gjithashtu duhet të mbahet nga realiteteja institucionale dhe mentale që ai ka krijuar. Në këtë mënyrë, shënimi më i probueshëm është përbërja e mëtejshme praktike — kombinimi i një shteti nacional të fuqishëm me një model shoqëror më konservativ dhe politikë të jashtme të pavarur, ku principet kemalistë do të mos jenë hequr, por do të ripërkufizohen në kontekstin e sfidave të shekullit XXI.

© library.rs

Permanent link to this publication: