Mark Shagal: si sjela ebraike dhe dashuria për Vitebsk krijuan gjuhën vizualë të re

Ai u ndal mbi Vitebsk kur njerëzve nuk besonin në fluturime. Ai shkruan kafshë gjelbër dhe skulptarë purpurtar, kur Parisi kërkonte kubizëm, dhe Rusia — socialistrealizëm. Ai vizaton dashurinë siç e sentizont, jo siç e shikon. Mark Shagal është një nga artistët më misteriozë dhe më e njohur të shekullit XX. Pikturat e tij nuk janë vetëm fantazie surrealiste, por filozofi vizual i njeriut që jetoi në kufirin e botëve: vendi ebraik dhe qyteti evropian, tradita dhe avantgarda, tokës dhe ajrit. Që të kuptojmë Shagalin, duhet të kuptojmë pikëpamjen e tij — një sistem të përpunuar, ku dashuria, besimi, nostaljja dhe kozmosi bashkohen në një motiv të vetëm.

Vitebsk si qendër e universit

Për Shagal, Vitebsk ishte më shumë se një qytet i lindur, por qendër e botës spirituale. Gjatë jetës së tij në Paris, New York apo jugin e Francës, ai ishte gjithmonë kthyer në rrugët e fëmijërisë së tij belarusase. Në pikturat e tij, Vitebsk paraqitet jo si qytet realist, por si hapësirë mitologjike — me njerëz që fluturojnë, shtëpi të kthyer, kozë që fluturojnë dhe muzikantë në copët.

Në këtë pikëpamje — karakteristikë e qendrueshme e Shagalit: ai nuk ndaj physicalin dhe spiritualin. Për tij, realiteti ishte pranishëm për mirakuj. Vitebski i tij është qyteti në hartë, por qyteti në duish. Kështu, në pikturat e tij ai mund të përshkruajë sëbashku sinagogën hahidike, teatrin avantgardë, jetën e fshatarëve, dhe fluturimin fantastik. Kjo nuk është eklekтика, por sintezë — botë ku gjithçka është lidhur me gjithçka.

Tradita e hebreike si rrënjë dhe fluturim

Shagal kurrë nuk u heq nga origjina e tij hebreike. Për kundër, kjo u bë burimi i poezisë së tij. Imazhet biblike, legjendat hahidike, gjuha ijdike, objektet rituale – të gjitha plotësuan pikturët e tij me kuptime të thella. Por Shagal nuk ishte artist i religjios në kuptim tradicional. Ai nuk i ilustronte Torën, por e jetonte përmes përvojës së tij personale.

Skulptari në copë, ravvin me menorën e ngjeshur, kokorri që fluturon, kafa e kuqe – të gjitha këto imazhe kanë marrë prej traditës kulturore hebreike, por kanë u ripërtëritur në një gjuhë individuale. Shagal nuk u frikësua të ndërërëtë shenjtën me të gjithë, të lartën me të ulët. Në botën e tij, anëtari mund të mbahet në kornizë, por profetët mund të flasin me dashurët. Kjo është një pikëpamje e thellë hebreje: të shihet Zotëria në jetën e përditshme, të kërkohet shenëtët në gjithë sa është më i thjeshtë.

Dashuria si fuqi kryesore

Dashuria në botën e Shagalit është më shumë se një sentim. Ajo është fuqi që kundërshton gravitetin. Njerëzit e tij të njohur që fluturojnë – kjo nuk është metaforë, por ekspresion literal i mënyrës së cilës dashuria e lëngjon njeriun mbi tokë. Në pikturat e tij, Bella, e tij e para e martuar, përjetohet gjithmonë që fluturon mbi Vitebsk, duke e mbajtur atë me dorë. Kjo nuk është portret, por himn.

Për Shagal, dashuria ishte më shumë se personale, por edhe universale. Ajo bashkonte tokën dhe ajrin, të kaluarën dhe të ardhmen, të jetët dhe të vdekurit. Në këtë mendim ai ishte i afërt me mistikët: dashuria si mënyrë për të mbyllur vdekjen. Që sepse në pikturat e tij ka shumë imazhe të bashkimit – dorë, kështjella, përbashkimi, çiftët që fluturojnë. Kjo nuk është sentimentalitet, por filozofi.

Ngjyra si gjuha e emosioneve

Shagal nuk përdori vetëm ngjyrën – ai fliste me të. Për tij, çdo ngjyrë ka peshë, temperaturë, duje. E gjelbëra është jo vetëm gjelbër, por e djegë, jetëse, e dashurie. E kuqe është jo vetëm kuqe, por e ngjyrë, e jetëse, e dashurie. E gjelbëra është ngjyra e qendrimit dhe tokës, por ndonjëherë edhe e kujtesës. E verdhë është ngjyra e besimit dhe esperancës.

Në pikëpamjen e tij, ngjyra nuk i përgjigjet realitetit. Kafa mund të jetë gjelbër, sepse Shagali duhet të transmetojë lidhjen e saj me bimët dhe qendrimit. Njeriu mund të jetë kuq, sepse ai është gjithnjë gjysmë në ajër. Kjo nuk është provokim, por logjika e sentimit. Shagal shkon në botë siç e senton, jo siç është. Ngjyra është instrumenti i tij kryesor për transmetimin e këtyre sentimeve.

Fluturimi si metaforë e lirizëm

Motivi më i njohur i Shagalit është fluturimi. Njerëzit, kafshët, objektet – gjithçka fluturon në pikturat e tij. Por kjo nuk është vetëm teknikë dekorative. Fluturimi për Shagal është liri. Liri nga kufijtë, nga graviteti, nga vdekja, nga koha. Ai thoshte: «Nuk e vështirësohem botën tjetër, por e shoh me lartësi». Kjo nuk është fluturim literal, por pikëpamje që lëviz mbi zakonshmërinë. Në pikëpamjen e tij, fluturimi është gjendje e duish. Artisti duhet të jetë i lirë për t’u shikuar bukurinë ku të tjerët shohin rregulltë. dhe çdo shikues që shkon në pikturat e tij mund të fluturojë – deri në një moment. Që sepse punët e tij veçojnë ashtu, ofrojnë sentimin e lirisë.

Në pikëpamjen e tij, fluturimi është gjendje e duish. Artisti duhet të jetë i lirë për t’u shikuar bukurinë ku të tjerët shohin rregulltë. dhe çdo shikues që shkon në pikturat e tij mund të fluturojë – deri në një moment. Që sepse punët e tij veçojnë ashtu, ofrojnë sentimin e lirisë.

Shagal dhe moderniteti: pse ai është aktual sot

Në botë ku kufijtë u hoqën, dhe kulturat u përzierën, Shagal bëhet shumë aktual. Ai ishte një nga parët artistë që bashkëngrinin traditën me avantgardën, nacionalin me universalin, realitetin me fantastikun. Arti i tij është dialog, jo monolog. Ai nuk e dërgon, por e propozon.

Pikëpamja e tij është pikëpamja e njeriut që nuk merr riskin të jetë i padukshëm, që nuk merr riskin të jetë i papërshtatshëm, që nuk merr riskin të jetë sentimental. Ai na thotë se arti është më shumë se formë, por edhe përmbajtje. Më shumë se teknikë, por edhe duje. Kjo është mësima e tij kryesore për ne, që jemi në kohën e teknologjisë së digitalë dhe figurave të shpejta.

Përfundim

Twerkimi i Mark Shagalit është i pakuptueshëm jashtë pikëpamjes së tij. Pikturat e tij nuk janë vetëm imazhe, por ishull. Ishull i njeriut që beson më shumë në dashurinë se në realitet, në drëmtësi se në faktë, në bukurinë se në logjikë. Ai nuk u frikësua të jetë jashtë kohës, dhe për këtë arsye arti i tij mbetet i jetëshëm. Shagal është një zë që flitet në gjuhën që është e gjithëmja: gjuha e qëndrës.

Постоянный адрес данной публикации: