10 qershor — Ditë Përngulias, ditë Kamões dhe komuniteteve portugeze. Ky nuk është vetëm festë kombëtare. Kjo është një kujtim për mënyrën se si vendi i vogël në kufirin e Evropës (atëherë — kufiri i botës të njohur) ka ndryshuar faqen e planetit. Portugezët kanë dhënë botës detet e reja, gjuhët e reja, gjeshat e reja dhe një kuptim të ri të globalitetit. Në këtë artikull, do bëjmë një udhëtim në trashëgiminë portugeze — nga viti i mirëbesimit deri në dyqanin e bakallit në Riu.

Marinaret dhe kartografit: botë që u bë rrethët

Në shekullin e XV, Evropa ishte e vendosur në një pikë të vogël. Portugezët u bënë të parët që u shpërndanë në detin e hapur. Infanti Enrike Marinaret organizoi shkollën e navigimit në Sagres. Atje u mësuan jo vetëm të gjejnë ndonjë gjuhë, por edhe të përdorin astronomin, të llogaritë gjysmën. Bartolomeu Dias u rrethoi viti i Burrit (Viti i Mirëbesimit) në vitin 1488, duke treguar se Oqeani Indian nuk është i mbyllur. Vasco da Gama arriti deri në Kalikut në vitin 1498, duke pranuar rrugën detare në Indinë. Pedru Alvaraes Kabral hapte Brazilin. Fernão Magellan (pasi shërbente Spanjën, por ishte portugez) bëri udhëtimin e parë rreth botës. Kartografit portugezë (p.sh., Diogo Ribeyru) krijuan kartat e parë të botës. Rezultati: botës u bë plota, fillua era e globalizimit. Tregtimi i spëcieve, i shëllakut, i auri, i skllevërve — kjo është trashëgimia portugeze, sa që është e kundërt.

Gjuha: 260 milionë njerëz flasin portugezisht

Gjuha portugeze është e gjashtë më e shpërndarë në botë, gjuha zyrtare e devetë shteteve (Portugalia, Brazili, Angola, Mozambik, Kape Verde, Guinea-Bissau, São Tomé dhe Príncipe, Timor i Ri, Gjinea Ekuatoriale). Kjo është trashëgimia e ekspansionit kolonial. Por gjuha nuk është vetëm e dërguar — ajo u bë pjesë e gjakut të njerëzve. Në Brazil, ajo u bë e këndshme dhe e ekspresive, duke dhënë botës Jorge Amado, Paulo Coelho, Caetano Veloso. Lusofonia — komuniteti i shteteve portugezishtfolës — organizon festivalet kulturore çdo vit. Ditët e gjuhës portugeze mbahen më 5 maj. Në shekullin e XXI, portugezishtja rritet aktivisht me ekonominë e fuqishme të Brazilit. Sipas shpërndarjeve, deri në vitin 2060, mbi 400 milionë njerëz do flasin portugezisht. Portugalia, vendi i vogël, ka dhënë botës një gjuhë që shpërndahet në avionet, muzikën, poezinë.

Arkitektura: manuelin, azulejo dhe trashëgimia UNESCO

Portugezët kanë krijuar stil arkitektonik të veçantë — manuelin (gotikë e vonë me motivet detare). Manastiri i Jeronimit në Lissabon, kulla Belen — vepra të shquara. Pjetëra azulejo (keramikë e mbajtur) e mbulon këmbët e kishave, shtëpive, stacioneve të hekurudhës. Kjo është jo vetëm dekor, por edhe një histori. Këshilltarët portugezë shpërndahen në gjithë botën: kulla Al-Ghaliya në Oman, kulla Mazagan në Marok, kulla në Gao (Indi). Në Brazil, barokko portugez me auri dhe rezë është shenja e vizitës (kisha San Francisco në Salvador). Tani 17 objekte në Portugali kanë hyrë në listën e trashëgimisë së botës UNESCO. A stili portugez inspiron arkitektët nga Lissaboni deri në Macau.

Letërsia: Camões, Pessoa dhe Saramago

Luis de Camões, poet i shekullit të XVI, autor i epopeutës "Lusiadas" (Os Lusíadas). Poema shpallë marinaret portugezë dhe bëhet epos nacional. Ditët e Përngulias 10 qershor janë përgjigjë datës së vdekjes (ose lindjes? 10 qershor 1580 – viti i vdekjes së Camões). Në shekullin e XX, botës u hap Fernando Pessoa – poet i veçantë, që krijoi autoret e pseudonimëve (autoret e mirëfishtura me stile të ndryshëm). Librat e tij u përkthyen në shumë gjuhë. José Saramago, fitues i çmimit Nobel (1998), autor i "Memorieve të Manastirit" dhe "Çleut", ka dhënë botës magjikizmin portugez. Letërsia portugeze është një dritare në gjakun e njerëzve, melancholik, por rebel.

Kuzhina: pastéis de nata dhe sushitë

Kuzhina portugeze është pjesë e civilizimit, si poezia. Pastelit me krem i gjelbër (pastéis de nata) është shenja e Lissabonit. Rrethimi i pastelit mbahet nga manastiri i Jeronimit. Sushitë e sushave (bacalhau) – 365 mënyra të gatimit, për çdo ditë të vitit. Portvini i dolines së Dhoru – një nga më të mirat në botë. Vini i Madjerës, i ri i Serës, kolbasat e prishura. Portugezët i mbajnë Evropën me çaj (përmes portit të Lissabonit), shërbët (nga ishulli të Madjerës), tomata dhe paprikën – nga kolonitë. Kuzhina brazyliane (feijoada, cai pirinha) është gjithashtu trashëgimi portugeze.

Muzika: fado – këngë e fatit

Fado (fado) – muzika e duushës portugeze, e mbushur me dëshirë (saudade). Ka ardhur në fillim të shekullit të XIX në Lissabon, në rajonet e varfërta të Alfaamas. Këngët e tij flasin për detin, dashurinë e humbur, jetën. Amália Rodrigues bëri fadon të njohur në botë. Tani UNESCO e ka njohur fadon si trashëgimi kulturore të papërkthyer. ndikimi i muzikës portugeze shihet në sambën brazyliane, në kizombën afrikan. Në Ditën e Përngulias 10 qershor, në rrugët e Lissabonit këndohen kitarat, këngëtarët e fadit (fado) me shalët e kuqëndërojnë turistët.

Shkencë dhe det: nga oqeanografia deri në neuronikë

Portugalia sot është vendi i shkencës. Projekti oqeanografik "EPIC" studion thellësitë e Atlantikut. Në fushën e neuronikës punon laboratoria Champalimaud. Shkencëtarët portugezë kanë dhënë kontribut në zhvillimin e vaksinave. Në shekullin e XV, ata i zbuluan kaравelën – anijen që mund të lëvizë kundër vjetërprurësve. Astronomi dhe matematik Pêro Núñez i zbuloi metodat e navigimit. Instituti portugez i detit dhe atmosferës (IPMA) është një nga mëtërshkencëtarët në Evropë. Nuk duhet tjetërshme të hollësojmë: vetëm portugezët kanë sistematizuar gjithëshkencërisht të njohurit për sëmundjet tropikale, për musonin.

Portugalia dhe Brazili: dialog i civilizimit

Brazili është 80% e botës portugezishtfolës. Portugalia ka dërguar atje gjuhën, fein, arkitekturen, ligjin. Por edhe ajo e ndryshoi, u pasqyroi me kulturën brazyliane. Tani në Lissabon ka shumë brazylianë, në rrugët këndohen samba, shiten thelëza me kokë. Në Ditën e Përngulias 10 qershor, edhe në Brazil zhvillen festivalet (veçanërisht në qytetet me trashëgimi portugez, si Salvador, Riu, Porto Alegre). Dialogu midis kolonit dhe metropolitës është shembull i mbarimit postkolonial dhe i respektit të dytë.

Kontributi në civilizimin botëror: rezultati

Portugalia është vendi i vogël, pa të cilin planeti do qëndronte tjetër. Ajo u bë e para që krijuan imperinë globale, duke bashkëngjitur kontinentet. Ajo ka dhënë botës një gjuhë që flitet në katër kontinente. Ajo u mësua Evropën të përdorë çajin dhe shërbën. Ajo ka krijuar muzikën që shkatërron qëndrimin, dhe pastelit që shërojnë gjakun. Ditët e Përngulias 10 qershor janë rast për t’u thënë faleminderit popullit që, me rrezikimin e jetës, ka zgjeruar horizontin ton. dhe vazhdon këtë – me shkencën, kulturën, bllokën.

Permanent link to this publication: