Kultura dhe malësitë: semiosfera e vertikales

Hyrje: malësia si konstruktit kulturore

Malësitë, si një nga elementët themelor të peizazhit fizik, janë gjithashtu konstruktet kulturore më të fuqishme. Ata funksionojnë në sistemet mitologjike, religjioze, artistike dhe filozofike jo si fond pasiv, por si agjentë aktivë të formimit të mendimeve. Kultura e arsimimit të malësive është procesi i semantizimit, i përshtaturimit, i vlerësimeve, që variojnë nga terori i sakralit të frikës deri në ekzaltim estetik, nga bariera e panjohur deri në simbolin e lëvizjes spiritual. Studimi i interaksionit midis kultures dhe malësive ndodh në fushën e gjeografinës kulturore, imagogjikësisë (shkencës së imazheve) dhe ekokritikës.

Malësitë në mitologji dhe religjion: osia e botës dhe vendet e zejtëve

Që prej kohëve antike, malësitë kanë qenë në rolin e axis mundi (osia e botës), rryma e lidhjes midis qiellit, tokës dhe botës së ulët.

Олимп në Antikën Grekëz — vendi i zejtëve, i papërbërë për njerëzit e vdekur.

Сион në traditën e judaizmit, pastaj dhe në traditën e Krishterimit — simboli i presences së Zotit dhe të ruajtjes.

Меру/Сумеру në kosmologjinë e Induishtisë, Budizmit dhe Dzainizmit — mali kosmik në qendër të botës.

Фудзияма në Sintoizëm — mali i shenjtë, ekzistencë e Zotit, objekt i paliqimit.

Ata saktarët mal shenjtë nuk kanë qenë gjithmonë më të lartë, por ata u bënë qendrat kulturore të botës, organizojnë hapësirën e mendimeve rreth tyre.

Rivolucioni filozofik dhe estetik: nga frika deri në ekzaltim

Shkëndejja kardinal në perceptimin e malësive në kulturën perëndimore ka ndodhur në shekullin e 18-të deri në shekullin e 19-të brenda estetikës së ekzaltuar (sublime), e zhvilluar nga Edmund Burke dhe Immanuel Kant. Në kohën e parë, malësitë ishin konsideruar si «naose» në trupin e tokës (sipas ekspresimit të filozofit Thomas Hobbes), por tani ata u bënë etalonin e ekzaltuar — perceptimi që kombinon frikë dhe ekzaltim për mërgjithësinë dhe fuqinë e natyrës që më tejshkon njeriun. Kjo ka ndikuar drejtpërdrejt në romantizëm:

Shkencat: Kaspër David Friedrich ("Stranger over the Foggy Sea") dhe artistët e shkolllës së Hudson River në SHBA (Albert Bierstadt, Thomas Cole) kanë portretizuar malësitë si vendin e revelacionit mistik dhe bashkëveprimit të njeriut me bukurinë e pakufishmërisë.

Literatura: Poemët e lordit Byron ("Manfred"), veprat e Samuel Taylor Coleridge dhe William Wordsworth (i cili ka përkushtuar një seri sonetë te malësitë) kanë bërë peizazhin malor hapësirë për refleksione të brendshme, melancholi dhe kërkime spirituale.

Malësitë si simbol nacional dhe skena e memorieve

Në kohën e formimit të shteteve-nacioni, malësitë u bënë simbole të fuqishme nacionalë, që markojnë kufijtë dhe formojnë identitetin.

Alpet si simbol i Shqipërisë, i cili ekzistohet idetë e lirisë, purimit dhe qëndrueshmërisë.

Tatra në kulturën polake dhe slovakoke, romantizuar si kështjella e spirrit popular.

Ghimalajt si «muri» dhe koliba e spiritualitetit të Indisë.

Kavkaz në kulturën ruse të shekullit XIX — hapësira e ekzotizmit, lirisë dhe ribellimit personal (poemët e A.S. Pushkinit dhe M.J. Lermontovit).

Malësitë gjithashtu bëhen vendet e memorieve (lieu de mémoire): vendet e betejave (Përvoja Suvorov në Alpet Shqiptare), tragjedive (kurgani në Përvojen Djatlov në Uralet) ose veprave heroike (paraplatja e parë në Everest në 1953 si simbol i mirëritjes poshtë luftës së dytë botërore).

Kultura malore: adaptimi dhe parimi

Popujt që kanë jetuar për shekuj në rajonet malore kanë zhvilluar komplekse kulturore unike:

Kultura Andine ( Inkët): Sakralizimi i malësive (apu — duajt e malit), bujqësia me terasa, arkitektura që është idealisht e përshtatur në peizazh (Machu-Picchu).

Kultura himalajse: Simbolika e Budizmit dhe Induishtisë, praktika e paliqimit (kora) rreth majave shenjta (Kailas), arkitektura e përshtatur.

Kultura kafkaze: Kultura e mirëpërfaqesimit dhe çastiçmërisë, që u formua në kushte të izoluar të shkëmborimeve dhe nevojës për mbrojtje të vazhdueshme; poezia epike (epos i nartëve).

Ato kulturo janë treguar jo përshtaturim pasiv, por interpretimin aktiv kreativ të mjedisit malor, transformimin e kufijve në burim për formimin e normave shoqërore, estetikës dhe besimeve unike.

Malësitë në kulturën e masës moderne dhe konceptin ekologjik

Në shekullin e 20-të deri në shekullin e 21-të, imazhi i malësive vazhdon të evoluuje:

Filmografia: nga filmet epike ("Muri Vertikël") deri në pritja filozofike ("Valli e Prarrit", "Mbi majat tuaja"). Malësitë funksionojnë si metaforë për provën e brendshme, çështjen e purit ose, kundër kundërisë, si stihija e paqëndrueshme.

Sporti dhe jetesat: Rritja e alpinizmit, sportit të lëvizjes së shpejtë, frikës së lirë ka krijuar një kulturë të re, ku mali është "përvojë" dhe sfidë. Kjo imazh është komercizuar në reklame, simbolizojnë lirinë, ekstrimit dhe suksesin.

Diskursi ekologjik: Malësitë, veçanërisht ato me degjëzimet e thata, kanë qenë ikona e krizës së klimës. Imazhi i tyre ndryshon nga i përgjithshëm dhe i papërbërë në i hollë dhe i vështirë, që prodhon narativë kulturore të reja të mbrojtjes dhe rëndësishmërisë.

Fakta interesante dhe shembuj

Mali si bibliotekë: Në traditat budiste të Tibeut dhe Mongolisë, tekstit, i cili konsiderohet si shenjt, shpesh u mbyll në stupa ose holla në mal, duke bërë peizazhin tërësi si depozit të ditëve sakrale.

"Prokletja" e Everestit: Voshtet në majën më të lartë të botës kanë krijuar një mitologji të vetme — historitë e «botëve të verdhë», zjarrave, dilemat etike në kufijtë e jetës dhe vdekjes, të bërë pjesë e folklorit modern.

Musa-Dag — Mali i Moisit: Gjatë gjenocidit armenës 1915, banorët e disa fshatrave në Musa-Dag (tani në Turqi) organizuan mbrojtjen e tyre dhe u mbajtën. Kjo historie, e përshkruar nga Franz Werfel, ka bërë një mal të veçantë simbolin e ribellimit dhe jetës së një populli të tërë.

Arti i lartës: Punët e artistëve, si britanik Andy Goldsworthy, të krijuara drejtpërdrejt në mal me materiala të gatshme (sneg, shkëmb, gjellë), kanë qenë përpjekje për dialog me peizazhin malor me gjuhën e artit modern.

Përfundim

Kultura nuk refleton vetëm malësitë — ajo i konstituon ato. Njëjë gjendje gjeologjike mund të jetë interpretuar si burg e demonëve, troni e Zotit, simbol nacional, objekt sportiv ose apel për aktivizim ekologjik. Malësitë shërbejnë si ekrane kulturore, në të cilat shoqëritja projektizon frymët, idealët, kërkimet spirituale dhe ambicjet politike të tyre.

Interaktimi midis kultures dhe malësive është dialogu, ku realiteteja fizike aplikon kufijtë (lartësia, frika, vështirësia e hyrjes), ndërsa kultura përgjigon me krijimin e mendimeve që transformojnë ato kufijtë në burim të fuqisë, bukurisë dhe identitetit. nga kartat sakrale të kosmologjive antike deri në traketat dixhitale në GPS-në e alpinistëve modernë – njeriu vazhdon të shkruajë dhe ripërshtrojë tekstin e malësive. Kjo tekst, kjo "semiosferë e vertikales", mbetet një nga legjendat më të thella dhe më shumëfishte mbi veten e njeriut, mbi marrjen e tij ndaj natyrës, transendentit dhe kufijve të vet.

Permanent link to this publication: