A.J. Toynbee o vizantizmu i Rusiji: nasledje Drugog Rima u civilizacionoj dinamici

Veliki britanski historičar i filozof Arnold Joseph Toynbee (1889–1975) u svom monumentalnom delu «Poznavanje istorije» smatrao je rusku civilizaciju jednom od autonomnih jedinica svetsko-istorijskog procesa. Ključem do njene razumevanja za njega je služila koncepcija «vizantijskog nasledja» ili «vizantizma», koja je odredila jedinstveni put Rusije, njezine institucije, mentalitet i mesto u svetu.

Vizantizam kao civilizacioni izbor

Toynbee, analizirajući nastanak civilizacija kroz mehanizam «Izazov-i-odgovor», vidio je u prihvaćanju kršćanstva iz Carigrada (988. godina) fundamentalni izbor, koji je predodredio sudbinu Rusije. Ovaj izbor nije bio samo religijski, nego civilizaciono-kulturni. Rusija, prihvaćajući krštenje od Vizantije, svjesno je ušla u orbitu Drugog Rima, nasledivši:

Političku modelu: ideju simfonije vlasti (saradnje svetske i duhovne vlasti) i sakralizaciju figure vladara kao «eksternog episkopa» i cara-pomazanika. Moskovski kneževi, a zatim cari, nasledili su vizantijsku konceptiju autokratske, božanstveno utemeljene vlasti.

Kulturni i religijski kod: bogoslužbeni jezik (cerkveno-slovenski), ikonografsku estetiku, književne i pravne kanone. Rusija je postala delom pravoslavnog sveta, što je na vekove odvojilo od zapadnog zapada.

Geopolitičku misiju: nakon pada Carigrada 1453. godine, Moskva je osvojila sebi kao «Treti Rim» – jedinu zakonitu naslednicu i čuvare istinskog kršćanstva. Ova mesijanska ideja, formulirana monahom Filofeom, postala je, po mišljenju Toinbeija, duhovni steben ruske ekspanzije i imperijske identiteta.

Rusija kao «dочерниje društvo» Vizantije i njezina jedinstvenost

Toynbee je klasifikovao Rusiju kao «dочерниje društvo» vizantijske civilizacije, ali sa kritičkom ograničenom. Ona je rasla na periferiji dva sveta – naseljenog kršćanskog i koczeg stepnog. Ovo je na vizantijsku osnovu naложilo duboki otisak, stvarajući hibridni fenomen.

Vizantijski izazov: Neophodnost zaštitu ogromnih granica od stepskih koczaka (pečenega, polovca, mongola) oblikovala je militarizovanu društvo sa snažnom centralnom vlašću. Ova «stepska granica» postala je za Rusiju istim izazovom, kakav su za Vizantiju bili Arapi i Turci.

Mongolsko carstvo (1240–1480): Toynbee ga smatrao katastrofalnim, ali formiranjem događajem. On je još više pojačao autoritarni tendencije (zaokupljenje fiskalne sistema, principa univerzalne službe državi), izolovao Rusiju od Evrope i zaključio njezinu razliku od Zapada. Moskovsko carstvo, u stvari, postalo je naslednik ne samo Vizantije, nego i delimično Orde u smislu metoda uprave.

Petarski preokret i rascol («Zeitgeist» vs. «Volksgeist»)

Reforme Petra I Toynbee je tumačio kao dramatičnu pokušaj promene civilizacione pripadnosti – preusmeriti Rusiju sa vizantijskog nasledja na zapadnu modelu. Ovo je vodilo do dubokog rasкола («schism») u dusi Rusije, koji je opisivao u terminima suparništva:

«Zeitgeist» (Duh vremena): Zapadničarska elita, uvođenje tehnologija, ideja, mode i institucija sa Zapada.

«Volksgeist» (Duh naroda): Masa stanovništva, što ostaje vernom pravoslavlju, zajedničkom uređenju i patrijarhalnim vrednostima vizantijsko-moskovskog tipa.

Ovaj rascol, po Toynbeijevom, rodio je fenomen inteligencije kao sloja, odvojenog od naroda i razdvojenog između obožavanja Zapada i ljubavi do «zemlje». On je takođe objašnjavao unutrašnju nestabilnost Ruske imperije i njezin sljedni kolaps.

Sovjetski period kao «псевдоморфоза» i povrat vizantijskih uzoraka

U interpretaciji Toynbeija, komunistički eksperiment bio je ne negacija, nego svetska transformacija vizantijskih osnova. On je koristio termin «псевдоморфоза» (zaimstovan od Špenglera), što znači prenošenje nove ideologije na stare dubinske strukture:

Marxistička ideologija postala je svetska eshatologija i dogma, zamena za pravoslavnu veru.

Komunistička partija – novim «ordom pravovernih», analogom crkvene hijerarhije.

Kult voditelja (Lenina, Stalina) – svetskom sakralizacijom vlasti, nasledniku kulta cara-batke.

Idea «svetlog budućeg» (komunizma) – mesijanskom ciljem, nasledniku ideje «Tretog Rima» i «Moskve – Trećeg internacionala».

Na taj način, СССР, borbeći se sa religijom, nevoljko je reproducirao mnoge sociokulturne uzorke, nasledjene od Vizantije preko Moskovskog carstva.

Interesantan činjenica: Toynbee osobno je posetio СССР 1930. godine i sastao se sa Staljinom. Ovo sastanak je pojačao njegovo mišljenje o dubokoj sukcesiji između imperijskih i sovjetskih modela uprave. On je primetio da arhitektura stalinovskog aмпира sa njegovom gigantomanijom i monumentalnošću podsjeća na vizantijske imperatorske projekte.

Završetak: vizantizam kao «изазов» za savremenu Rusiju