koncepti «digital shadow»: midha aktiv shkimi dhe pasiv print

Definimi dhe dallimi i koncepteve

«Digital shadow» (digital shadow) është përbërja e të gjitha të dhënave digitale, që janë të lidhura drejtpërdrejt ose indirekt me një person, por që ai nuk i ka krijuar me qëllim dhe nuk i kontrollon drejtpërdrejt. Kjo është qëllimi kryesor i ndryshimit nga «digital footprint» (digital footprint), i cili përfshin si të dhëna pasive, ashtu edhe aktive — veprime që përdoruesi i ka lëshuar me qëllim (publikimet në rrjetet sociale, komentet, mesazhet dërguar). Digital shadow formohet jashtë voljes së nesh: këto janë të dhënat e monitorimit, transaksionet bankare dhe në dyqane, metadatat e telefonatave, logjet e veprimeve në sajte, informata nga pajisjet «inteligjente» etj. Për shembull, kjo është profil digital i fshehtë, i cili zakonisht riflet më së miri sjelljet dhe preferencat e nesh, se persona online që është konstruktuar me qëllim.

Thënia e një fakti interesant: Sipas studimit të Bankës Botërore, në vitin 2025, volumi i të dhënave që generohen në botë për ditë arrin 463 eksabajt. Deri në 80% të këtyre të dhënave do të përbëjnë informacion i pasur, duke përfshirë edhe ato pasive digitale shadow. Për krahasim: të gjitha informacionet që u mbajtën në botë në vitin 2008, përbëheshin rreth 500 eksabajt.

Arkitektura e shadows: çështja që e formon?

digital shadow përbëhet nga disa katërsh gjithëpërshtatë:

Shkalla administrativo-financiero: të dhënat e regjistrit shtetëror, historia e pagesave, ratinget kreditore, historia e blerjeve (veçanërisht në karte bankare), të dhënat e asigurimeve.

Shkalla e sjelljes: logjet e vizitave në sajte dhe aplikacione (cookie, historia e kërkimeve), rrugët e lëvizjes (të dhënat GPS nga telefonat e smartphone, historia e udhëtimeve në taksi), metadatat e komunikimeve (ku, kur, këc, gjatësia e fjalës).

Shkalla e sensorit: të dhënat e pajisjeve IoT — pajisjeve «inteligjente» të energjisë, bracletave fitnes, asistentëve shtëpie, sistemave së shtëpisë «inteligjente», të cilat regjistrojnë programin e ditës, preferencat e ushqimit, rregullin e ngritjes.

Shkalla e vlerësimit të jashtëm: komentet, përmendimet, tagjet në fotografime, bërë nga tjerët, vendimet e sistemave të vlerësimit kreditar, ratinget (p.sh., ratinget e shqiptarëve në shërbimet e taksi).

Shembull: Një qytetarë e Berlinit, në kujdesin e vitit 2018, u përpoq të merrë hyrje në të gjitha të dhënat që Facebook e kolektua për të. Rezultati ishte një dosje me madhësi 1,2 GB, që përfshinte si lëvizjet e saj, mesazhet, por edhe historinë e të gjitha IP-adresave, me vendndodhjen e zakonshme, metadatat e telefonatave në Messenger dhe gjithashtu listën e të gjitha personave me të cilët ajo kishte sinxhronizuar kontakte në telefon. Kjo ishte digital shadow e saj detajuar, e formuar pa qëllimin e saj për çdo pikë.

Pasojat shoqërore dhe psikologjike: «ty — është tona shkalla»

Digital shadow ka pasojat direkte për jetën e nesh në shoqërinë moderne:

Profilingu dhe analiza prediktive: Përmes shadows së kompanisë, algoritmet ndërtojnë modele prognostike të sjelljes. Rasti klasik është kur dyqani amerikan Target arriti të parashikojë gjendjen e gravides së një adoleshente më parë se familja e saj, analizuar ndryshimet në sjelljen e saj blerëse. Kjo tregon se si shkalla mund të zbulojë aspekte intime të jetës.

Diskriminimi digital: Përmes të dhënave shadows, mund të formohet një segregim i paparë, por i dukshëm. Kjo mund të shfaqet si «cenostrukturimi dinamik» (kada çmimi i produkteve ose asigurimit ndryshon në funksion të analizës së profilit tuaj rizik), filtrimi i pakuvëndosshëm në angazhime ose refuzi i krediteve.

Efekti i «personit të shkëlqyer» dhe auto-cenzura: Njëri që është i vetëdijshëm, se çdo veprim lëson shkallë digital, mund të çojë në «spirallë e tishmimit» — refuzi i ekspresimit të mendimeve të pakuvëndosshme, sjelljes eksperimentale ose kërkimeve rizikoze, për shkak të frikës së pasojave.

Thënia e një fakti interesant: Sistemi i krediteve shoqërore të Kinës, i cili shpesh quhet në kontekstin e shadows digitale, nuk është një bazë kombëtare e vetme. Kjo është një rrjetë e sistemeve lokalë dhe sektorale, që kanë në mendim jo vetëm disiplinën financiare, por edhe të dhënat rreth shkeljeve të kushteve të sigurimit, shpërblimeve për shkelje, sjelljes «në mënyrë të gabuar» në vendet publike (fiksuar me kamerat), edhe aktivitetin online. Kjo është një nga shembujt më kompleksë të institucionalizimit të shadows digitale për qëllime të menaxhimit shoqëror.

Shkalla juridike e vakumit dhe kërkimi i kontrollit

Më sipas ligjit, digital shadow gjendet në «zvoni të bardhë». Regulimet, siç është GDPR në EU, jepin të drejtë përdoruesve të kërkojnë të dhënat e tyre, t’i ndryshojnë ato dhe t’i kërkojnë fshirjen. Këto norme nuk janë mirë aplikueshme tek të dhënat e agreguara, anonimizuar ose ekztraktuar indirekt, të cilat përbëjnë trupin e shadows. Sëmundja është se këto të dhëna zakonisht nuk janë personifikuar (privatizuar me identifikator, jo me emër), por lehtështë të identifikohen me ndihmën e burimeve të tjera.

Shembujt e ardhshëm të menaxhimit të shadows përfshijnë:

Principi i privatësies së dizajnit — vendosja e privatësies në arkitekturën e sistemave që fillimisht, që të gjitha të dhënat e mbledhura të jenë minimale dhe me qëllim.

Teknologjiet e identifikimit decentralizuar në blockchain, që lejojnë përdoruesit të japin dhe t’i hojnë hyrjen tek të dhënat e tyre.

Developimi i «transparencës algoritmiqe» — të drejtat për t’i ditur se cilët vendime dhe konkluzione i kanë bërë bazuar në shadows digitale.

Përfundim: shkalla si kapital i ri shoqëror

Digital shadow ka mëngjeshtë më shumë se vetëm prodhimin e përbyshtetës së jetës së nesh. Ka u bërë një formë e re e kapitalit shoqëror dhe ekonomik, që e krijojmë meqenëse, por që korporatet dhe shtetet e përdorin dhe e përdorin. Autonomia jonë në epokën digitale ndryshej ndryshe ka qenë se sa arritëm të mendohetëshëmëshëmëshëmëshëmëshëmëshëmëshëmëshëmëshëmëshëmëshëmëshëmëshëmëshëmëshëmëshëmëshëmëshëmëshëmëshëmëshëmëshëmëshëmëshëmëshëmëshëmëshëmëshëmëshëmëshëmëshëmëshëmëshëmëshëmëshëmëshëmëshëmëshëmëshëmëshëmëshëmëshëmëshëmëshëmëshëmëshëmëshëmëshëmëshëmëshëmëshëmëshëmëshëmëshëmëshëmëshëmëshëmëshëmëshëmëshëmëshëmëshëmëshëmëshëmëshëmëshëmëshëmëshëmëshëmëshëmëshëmëshëmëshëmëshëmëshëmëshëmëshëmëshëmëshëmëshëmëshëmëshëmëshëmëshëmëshëmëshëmëshëmëshëmëshëmëshëmëshëmëshëmëshëmëshëmëshëmëshëmëshëmëshëmëshëmëshëmëshëmëshëmëshëmëshëmëshëmëshëmëshëmëshëmëshëmëshëmëshëmëshëmëshëmëshëmëshëmëshëmëshëmëshëmëshëmëshëmëshëmëshëmëshëmëshëmëshëmëshëmëshëmëshëmëshëmëshëmëshëmëshëmëshëmëshëmëshëmëshëmëshëmëshëmëshëmëshëmëshëmëshëmëshëmëshëmëshëmëshëmëshëmëshëmëshëmëshëmëshëmëshëmëshëmëshëmëшëmëшëмëшëмëшëмëшëмëшëмëшëмëшëмëшëмëшëмëшëмëшëмëшëмëшëмëшëмëшëмëшëмëшëмëшëмëшëмëшëмëшëмëшëмëшëмëшëмëшëмëшëмëшëмëшëмëшëмëшëмëшëмëшëмëшëмëшëмëшëмëшëмëшëмëшëмëшëмëшëмëшëмëшëмëшëмëшëмëшëмëшëмëшëмëшëмëшëмëшëмëшëмëшëмëшëмëшëмëшëмëшëмëшëмëшëмëшëмëшëмëшëмëшëмëшëмëшëмëшëмëшëмëшëмëшëмëшëмëшëмëшëмëшëмëшëмëшëмëшëмëшëмëшëмëшëмëшëмëшëмëшëмëшëмëшëмëшëмëшëмëшëмëшëмëшëмëшëмëшëмëшëмëшëмëшëмëшëмëшëмëшëмëшëмëшëмëшëмëшëмëшëмëшëмëшëмëшëмëшëмëшëмëшëмëшëмëшëмëшëмëшëмëшëмëшëмëшëмëшëмëшëмëшëмëшëмëшëмëшëмëшëмëшëмëшëмëшëмëшëмëшëмëшëмëшëмëшëмëшëмëшëмëшëмëшëмëшëмëшëмëшëмëшëмëшëмëшëмëшëмëшëмëшëмëшëмëшëмëшëмëшëмëшëмëшëмëшëмëшëмëшëмëшëмëшëмëшëмëшëмëшëмëшëмëшëмëшëмëшëмëшëмëшëмëшëмëшëмëшëмëшëмëшëмëшëмëшëмëшëмëшëмëшëмëшëмëшëмëшëмëшëмëшëмëшëмëшëмëшëмëшëмëшëмëшëмëшëмëшëмëшëмëшëмëшëмëшëмëшëмëшëмëшëмëшëмëшëмëшëмëшëмëшëмëшëмëшëмëшëмëшëмëшëмëшëмëшëмëшëмëшëмëшëмëшëмëшëмëшëмëшëмëшëмëшëмëшëмëшëмëшëмëшëмëшëмëшëмëшëмëшëмëшëмëшëмëшëмëшëмëшëмëшëмëшëмëшëмëшëмëшëмëшëмëшëмëшëмëшëмëшëмëшëмëшëмëшëмëшëмëшëмëшëмëшëмëшëмëшëмëшëмëшëмëшëмëшëмë
© library.rs

Permanent link to this publication: