Tematet kryesore te bashkujt neq Clodo Lelush: poezia e rastit e muzika e perendrit te dashurie

Clodo Lelush është regjisor, skenarist, operator dhe prodhues francez, emri i cilit është përjetësisht i shkruar në historinë e kinematografisë botërore. Filmet e tij nuk i gjithmonë mund t'i klasifikohet lehtësish: këto nuk janë vetëm melodrame, nuk janë vetëm drama psikologjike, nuk janë vetëm detektive. Këto janë thjeshtizime komplekse, me shumë niveli, rreth natyrës së emocioneve njerëzore, së fuqisë e rastit dhe mbi mënyrën se historia — personale dhe kolektive — formon jetët tona. Gjatë shumë se sheshët vjetorë të punës, Lelush ka krijuar një stil autor i shquar, ku poezi romantike ka qenë e përshkruar me refleksion sociale të keq, dhe lëshirja improvisative me tekstin filozofik të thellë. Në qendër të botës së tij është always njeriu — me këtë passion, vështirësi, shpresë dhe nevojë të pastër të dashurisë.

Njeriu dhe ngrita: dashuria si thema e përhershme

Tema kryesore e punës së Lelush, që e kalon gjithë filmet e tij, është rronitja midis njeriut dhe ngritës[reference:0]. Regjisori pranë: «Emocionet nuk kanë ndryshuar. Nëse ka edhe diçka që nuk ka zhvilluar që prej fillimit të kohës, është dashuria»[reference:1]. Ky forcë e papërpunueshme, e arketipike, është aty që ai i ka dedikuar filmet e tij më të rëndësishme. «Njeriu dhe ngrita» (1966), që i ka dhënë dy çmimi «Oskar» dhe shkëlqimin botëror, është një manifest: kjo është e rrethë e veprës së vëllazërve dhe vajzës që gjejnë njëri tjetrin, ndërsa kanë portokallësërët e kaluar[reference:2]. Regjisori tregon dashurinë jo si një legjendë idealizuar, por si proces të kompliktuar, me kontradiktime, dëshmi e prizje të ndryshme.

Kjo tema mbahet e qendrueshme gjatë karrierës së tij. Filmet «Të jetuar, për të jetuar» (1967), «Njeriu që më mëson» (1969), «Nënë e bashkës» (1974), «Njeriu i ngritës, 20 vjet më vonë» (1986) e deri në punën e vonë «Mëtjet e jetës së mëtutjeshme» (2019) — të gjitha këto kërkohen ndryshe gjysmët e ndryshme të lidhjeve dashurie: nga gjakmarrja dhe inkuftimi deri në zhdukje dhe nostalgi[reference:3]. Kjo gjithashtu, Lelush nuk i thjeshtizon kurrë: protagonistët e tij zakonisht ndodhen në situata ku dashuria takohet me egoizmin, me kujtësinë ose me kushte jetike. Ai tregon se dashuria nuk është destinacion, por rrugë, me kthime të papritura.

Fat, rasti dhe loja e kohës

Tema e dytë e rëndësishme e Lelush është roli i rastit dhe fatit në jetën njerëzore[reference:4]. Protagonistët e tij ndodhen gjithmonë në situata ku rasti, përvojat e ndryshme ose kthime e papritura kanë rolin e veçantë[reference:5]. Lelush sikur thotë tek ne: jetëja e mëme është një rrethim, jo një rrugë e gatshme, ku një evenim i përgjithshëm mund t’i ndryshojë gjithçka. Në këtë mënyrë kinematografia e tij është në harmoni të thellë me filozofinë ekzistencialiste: njeriu nuk është në gjendje të kontrollojë fatin e tij, por është i lirë të zgjidhë si të dallohet me këtë që ndodh me të.

Roli i veçantë ka kohëja. Lelush e ka qenë i dashur që t’i përsëritë chronologjinë, të montojë në mënyrë arbitrare, krijuar «përshkallët e emocioneve»[reference:6]. Flashback, ndryshimi i ndryshëm midis pastër e tashmë, citatat autoqendore nga filmet e tij — këto gjithë janë gjithësej më se vetëm metoda, por mënyrë për t’i kuptuar se pastajja vazhdon të jetë në tashmë[reference:7]. Filmet e tij shpesh kanë ashtu siq janë impresionimet muzikore, ku tema marrin gjithmonë, zhvillohen, kthehen dhe ndryshohen, krijuar një teksturë e kompliktuar, me shumë niveli të gjuajtjes[reference:8].

Mëmuri i Holokaustit dhe identiteti e judit

Historia personale e Lelush është e përkfuajtur me tragjedinën e Holokaustit[reference:9]. Ai lindi në familje algjeriane, me judët e pranuar në katolicizëm[reference:10]. Gjatë Luftës së Dytë Botërore, nënma të nënën e tij e mbrojtën nga nazistët, kryejnë skemë të mbrojtjes në kinoteatrat të gjithë Francës[reference:11]. Ky përvojë nuk vetëm i përfshinte dashurinë për kinematografinë, por edhe interesin të thellë për temën e judait dhe të mëmurrimit[reference:12].

Tema e Holokaustit dhe e identitetit judit është e parë në punën e tij. Në filmin «Një dhe tjetri» (1981) Lelush tregon jetën e katër familjeve rreth Luftës së Dytë Botërore dhe konsekvencave të shkatërrimit të nazizmit[reference:13]. Në «Disfatës» (1995) ai transferon veprën e Viktor Gjuko në shekullin e XX, duke i përfshirë historinë e familjes judite në kontekstin e historisë europiane[reference:14]. Regjisori pranë: «Dua judët nënë gjithësisht, sa dha femrave — ato janë komplekse. Dua ato, sepse ato bëjnë gjëra komplekse»[reference:15]. Për Lelush, mëmuri i Holokaustit është jo vetëm një temë historike, por edhe nevojë e personale, ekzistencial, për t’u mbajtur lidhjen me kalimin e pastër dhe për t’u transmetur gjeneratave të ardhura.

Muzika dhe dance si gjuha e emocioneve

Është e pamundur të fllojë për Lelush pa thënë për muzikën. Filmet e tij janë gjithmonë dialog midis imagjinës dhe zërit. Muzika e Francis Leys, e Michel Legrand dhe kompozitorëve tjerë, është gjithmonë e përfshirë si pjesë e rrethë e rrëfimit[reference:16]. Lelush shpesh përdor numra muzikore dhe danore, krijuar një atmosferë që ndryshe është gjerësisht operë[reference:17]. Në filmin e tij të fundit «Finalement» (2024) ai i përshkruan filmin si «basë muzikore», ku improvisimi jazz i bëhet metaforë për emocionet njerëzore[reference:18].

Për Lelush, muzika është mënyrë për t’u shprehur ato që nuk mund t’i shprehet me fjalë. ajo krijon tekstin emocional, thelëzë emocionet e personazheve dhe bashkon scene të shpërngulta në një gjendje të vetëm. Si dhe në jazz, në filmet e tij nuk ka strukturë të qëndrueshme, por rrjedhë e lirë e emocioneve, që ndjek logjikën e saj brendëse.

Kërkimi i kuptimit dhe mundësia për të filluar përsëri

Në punën e fundit të Lelush, filloi të shquhet më tej motivi filozofik. Filmi i tij i fundit «Finalement» (2024) është një refleksion mbi kërkimin e kuptimit të jetës, rrjedhimin e arsytimit dhe mundësinë për të filluar përsëri[reference:19]. Personazhi kryesor, advokat në krizë, pretendon të rifillojë jetën e kaluar dhe të ndërtojë një gjendje të re[reference:20]. Regjisori formon të njëjtin themë: «Nëse njeriu ka këmbëndjen, ai gjithmonë mund të fillojë përsëri»[reference:21]. Kjo mendimshëm është në harmoni me punën e tij të gjithë. Personazhet e tij gjithmonë janë në lëvizje — jo vetëm fizike, por edhe spirituale. Shtojnë, shtrohen, humbin, por gjithmonë mbajnë gjendjen për t’u rindërtuar. Optimizmi i Lelush është jo një besim naiv në fundin e të mirë, por besim i thellë se njeriu është në gjendje të ripërshtypë historinë e tij, nëse ai ka këmbëndjen për t’u sygjetë vetes dhe për t’u bërë zgjedhje.

Përfundim

Puna e Clodo Lelush është një botë komplekse, me shumë këndvështrim, ku dashuria dhe fati, mëmuri i mëmurrimit, shpresëja dhe mëmuri i shumtë, muzika dhe tishmja, ndryshohen. Ai mbahet i besueshëm tek temat e tij për dekada, por gjithmonë gjeti mënyrën e re për t’i ekspresuar ato. Filmet e tij nuk janë vetëm historie, por ftesa për të reflektuar se si është të qenë njeri në botë, ku rasti kontrollon, por dashuria mbetet e vetme vlera e pastër. Në këtë mënyrë, Lelush është jo vetëm regjisor, por edhe historian e duqes njerëzore, të cilit filmet i tij vazhdojnë të shpelen si muzikë që nuk mund t’i zhibe.

Permanent link to this publication: