Starja është jo vetëm moshë. Është një konstruktm social, i cili në kohëra të ndryshme dhe në kulturat e ndryshme ka mbushur kuptim të ndryshëm. Në vendet ku seniorët kanë qenë respektuar si mbrojtës të mëdhenisë, në vendet tjetra kanë u shpërngulur jashtë komunitetit, kur ata nuk kanë qenë më të nevojshëm. Rrjedha ndaj seniorëve është një spejkle, në të cilin shfaqet më shumë se vetëm moshët, por edhe vlerat e shoqërisë.

Mielenjimi i vjetër: mëdheni ose pakicë

Në kulturat e vjetër, starja u pranua me dyshim. Ne Egjipt, Indinë, Kinën dhe Greqinë, seniorët kanë qenë respektuar. Ekspertiza e tyre u konsiderua si e pasur, konceptet e tyre u pranuan. Në Biblë, thuhet: «Stani para faqes së vjetër» — ky është formula e respektit. Por në Spartë, seniorët që nuk kishin mundësi të luftonin, nuk u respektuan. Ne Romë, moshja dëshmoi autoritet politik, por filozofi Seneka shkroi: «Starja është një ndodhje e papajtueshme». Kishin ekzistuar edhe respekti, edhe prezrenja.

Mielenjimi i mesjetës dhe Renesansit: midis shenjtërisë dhe humori

Në Evropën e krishterë, starja shpesh u lidhe me afërsinë ndaj Zotit. Seniorët e kishës, eremitet, sheniorët kanë qenë me autoritet. Por në kulturën e popullit, stinarët u paraqitën si feja. Renesansi i mbajti kultin e riut, bukurisë dhe inteligjencës. Starja u pranua si një shkarkim, si humbja e forçave. Seniorët në art dhe letërsi u paraqitën si figurat komike ose tragjike.

Mielenjimi i kohës së re: starja si problem

Rrjedha e industrializimit e bëri starjen «një problem». Ne shoqëritë e bujqësisë, seniorët ishin pjesë e familjes dhe bujqësisë. Ne qytetet, në fabrikat, kërkonte vëllim dhe fuqi fizike. Seniorët u pranuan si pakicë. Në shekullin e XIX u shfaqën shtëpitë e seniorëve — jo si vend i respektit, por si vend i izolimit. Por në letërsi dhe filozofi, u dhën veshje të mbrojtura për starjen. Lev Tolstoi kërkoi kuptim në moshërimin. Tchekhov shkroi rreth vlerës.

Shekulli i XX: lufta për të drejtat dhe vetmëria

Shekulli i XX u bë shekulli i luftës për të drejtat e seniorëve. U shfaqën pensionet, garantitë sociale, ndihma mjekësore. Por sëbashku me këtë, u rrit vetmëria. Jetëja qytetare, ndarja e gjeneratave, shpejtësia e ndryshimeve e bënë seniorët «të tjerët». Në kulturë u shfaq kulti i riut. Reklama, filmi, moda — gjithçka ishte drejtuar ndaj rinisë. Starja u bë gjë që duhet shpërngulur, fshirë, shpërralluar.

Starja sot: sfida dhe ripërkufizim

Në shekullin e XXI, nuk fillimë të ripërkufizojmë starjen. Rrjedha e jetës u zgjerua, dhe seniorët u bënë më të shumtë. Shoqëria nuk më mund t’i shpërfillë. U shfaqën termenë të reja: «mëdheni aktiv», «bonus i moshës», «ekonomia e argjentit’. Por rrjedha mbetet dyshimtare. Njëra anë, respektojmë ekspertizën, ndërsa tjetra, kemi frikë për starjen, e shpërngulim atë në të ardhmen, diskutohim rreth vlerave të përgjithshme.

Rrjedha ndaj seniorëve në kulturë gjithmonë ka shfaqur rrjedhën ndaj vdekjes dhe ndaj kuptimit të jetës. Shoqëria që respekton seniorët, respekton edhe pretendimin e vet të kaluar. Shoqëria që i kundërvet, i kundërvet edhe pronën e vet të papajtueshme. Çdo shekull ka krijuar imazhin e seniorëve: mëdheni, shota, tirani, viktimë. Tani krijojmë imazhin e ri. Ndoshta, në fund të fundit — imazhin e njeriut që nuk është përfunduar, por që gjendet në një kohë tjetër.

Permanent link to this publication: