Shut në antikitetin dhe mesjetë: evolucioni i shpirtit marjinallis

Hyrje: Arketipi në kufirin e botëve

Figura e shutit, i duqanit apo komediantit, është një nga arketipet më komplekse dhe më qëndrueshme kulturore, që ka kryer funksione si regullator social, katarzis dhe portues i njohurishëm të fshehtë. Trajektorja e tij historike nga saturalet antike deri te duqani i këshilltarit të mesjetës së vonë tregon jo një progres linear, por një dialektikë komplekse të lirisë dhe kufizimit, së sakrualitetit dhe profanimit. Studimet moderne historiko-anthropologjike (inspiruar nga punimet e M.M. Bakhtinës mbi kulturën e karnavalit) shikojnë shutin si «marjinall institucionalizuar», ekzistencë që na lejon shoqërisë të jetojë pa siguri në kufijtë sociale e saj.

Antikiteti: nga shtjella sakrale deri te maska komike

Në botën e antikës, prototipet e shutit ekzistojnë në dy formë kryesore: sakrale dhe teatral.

1. Shtjella sakrale. Në traditën greke dhe romake ekzistonin figura që «besimi» i tyre u konsideronte si dhurim i zotëve. Jurudivët, prorici (si sivilët) dhe pjesëmarrësit e misterëve Dionsi dhe Vakhi arritnin në gjendje ekstatike, që i dhente atyre të drejtën për t’i vënë në zyrtësi normave. Fjala e tyre u pranonte si zëri i zotëve. Fakt interesant: në Romë gjatë Saturalet — festës në kujtim të Saturnit — hierarkitët sociale u anulojnë përkohësisht. Slavërit mund t’i përdorin me mbretërit, dhe zgjidhet «këshilltar i shutit» (Saturnalicius princeps), i cili i kushtohet komandatët e keqë, të cilat të gjithë duhet t’i ekzekutojnë. Kjo ishte mekanizëm i legitimit për social «lëshimin e tensionit».

2. Maskë teatral. Në komedianën greke antike, veçanërisht në punën e Aristofanit («Vendime», «Mbrapa mbulesave»), ekziston personazhi Bomalóhos (shkurt «shkarkues i fitores në altar»), hëntar dhe plut, që shpërthente kundër porokëve të fuqishëm me mbrojtjen e maskës komike. Në teatrin romak, kjo rol u pasua nga Soccus (i pafundës) ose Sannio (shut, balagur). Replikat e tyre (nëpërmjet të cilëve u drejtuan edhe ndajushtit) u shfaqën me paqartësi teatral. Plutarki thotë se ushtaraku Neron, që vetëm shkoi si aktor, i pranoi këshilltët e mizërisë, shikojnë këtë si manifestim i dashurisë së popullit.

Mesjetari: Zhvillimi i duqanit këshilltar dhe natyra dyfishe e tij

Zhvillimi i institucionit të duqanit këshilltar (lat. morion, fr. fou du roi, angl. jester, germ. Hofnarr) u arrit në mesjetën e vonë dhe Renesansën. Kjo nuk ishte më vetëm një rol rituale i përkohëshëm, por edhe një pozitë e përgjithshme me pagë të fiksuara, me kostum të veçantë (kullah me ushtra ose qen, kostum i Arlekinit) dhe привилегии.

1. Funksionet dhe привилегии. Shuti ishte vetëm njeriu në këshill, që posedonte të drejtën për të vërtetën (licentia jocandi — «leja për t’i mbyllur»). Ai mund t’i kritikonte vendimet e mbretit, t’i shpërthejë spesën e fuqishëm, t’i tregonte absurditetin e politikës — gjithçka në formë e keqës, anekdotë ose alegorji. Fjala e tij ishte shpesh e fshehur, por e kuptueshme për të gjithë. Shembull i njohur: shuti i mbretit francez Francis I, Triboulet, kur u pyetë nga mbreti, pse shkon shpesh t’i thotë gjakmarrëse rreth Papes së Romës, u përgjigj: «Majestati, Papi nuk më paguon shpenzimet». Kjo привилегия ishte e dyfishtë: ajo i mbrohte shutin, por edhe e shënuante atë si «i papërshtatshëm», që fjala e tij mund t’i shpërngulonte si bërthama e një dashuror.

2. Statusi sociokultural. Shuti zinte një pozitë sociale unike — shpesh me origjinë të ulët (i cili ishte fshatar, ushtarak, kalëk), ai u bë personazh i besuar i mbretit, i tij «reflekto».

3. Besimi si mëdhenjësi. Në kulturën e Mesjetës së Mesme, figura e shutit u afësua me jurudivën (blazën) — njeriu që besohet se besimi i tij i keq është formë e shenjtërie, i shpërngulur nga logjika e botës së jashtme. Aforizmi «Gjaku i keq si shpëtim» gjeti në shutin zbatimin e tij publik. Erasmi Roterdami në «Përshkrimi i Gjaku» (1509) u hoq me këtë ide në një koncept filozofik, tregon se mbi maskën e duqanit gjendet mëdhenjësi, që shikon botën pa ngjyra.

Evolucioni i imazhit: nga rituali deri te individualet

Më fund të Mesjetës ndodh një transformim i rëndësishëm: nga funksioni i përgjithshëm, shuti fillon të kalon në individ. Njihen personazhet historike të njohur, emrat e cilëve edhe sot kanë mbetur:

Rablazan — shuti i këshilltarit të mbretëreshës Catherine Medici, i njohur për oqrosin e tij cincik.

Klaus Narr — shuti i kurfyrstit saxonik Friedrich III të Mëdhenj, që u bë personazh i legjendave popullore.

Shiko — shuti i mbretit Henri III dhe Henri IV, që ishte gjithashtu ushtarak dhe shkrimtar, mëmuri i burimeve unike të kohës.

Kjo tregon rritjen e pranimit të vlerës intelektuale dhe njerëzore të shutit.

Përfundim: Dvishja si esencë

Shuti në antikitetin dhe mesjetën ishte një figurë e thellë dvishme, që kombinonte kundërshtimet:

Mëdhenjësi dhe gjaku: Fjalat e tij, që u shfaqën në formë e keqës, ishin shpesh me mendim të thellë.

Liria dhe kufizimi: Ai posedonte një lirësi të veçantë të fjalës, por ishte i përmbytshëm nga mirëfajësia e mbretit.

Sakrualiteti dhe profanimit: Në tij u shikon karakteri i priftit-trikstër të vjetër, por ai vepronte në kontekstin e politikës së botës.

Ekzistencja e tij ishte nevojë sociale: ai ishte «shpërthimi i tensionit» për shoqërinë e rëndësishme, që ofronte katarzis nëpërmjet komedisë dhe ishte një shënime jetëore për blerjen e autoritetit dhe conditionalitetin e çdo instancë.

Arketipi i shutit, formuar në antikitetin e mesjetës së mesme, i cili arriti në zhvillim institucionin në mesjetën e mesme, themeloi bazat për të gjithë personazhet komike që pasuan — nga duqanët shakespeareanë deri te satirikët dhe kullonat moderne, që kanë mbetur me të drejtën t’i thënë të keqën të keqë me maskën e komedisë. Figura e tij mbetet simbol i këndejtë, që edhe sot i tregon se edhe gjakmarrja shpërbëhet më shpesh në marjinalet e kulturës.

Permanent link to this publication: