Tanac, muzika i Božić: liturgijski, narodni i kulturalni sintez

Interakcija tance, muzike i božićne tradicije predstavlja složen kulturalni fenomen, kome se korijeni traže u dohristianskim obredima i koji se transformisao pod uticajem kršćanske liturgije. Naučni analiz ovog sintеза omogućava sledenje puta od religijskih zabrana do narodne karnavalizacije i, konačno, do svetske praznične kulture.

Liturgijski izvori: od zapreta do integracije

Interesantan činjenica: odnos Crkve do tance u kontekstu bogoслужenja je bio dvosmišljen. Rani Otci Crkve (npr., Jovan Zlatoust) su oštro osuđivali «pljeskave» i svetovna zabave, protivostavljajući ih molitvenom koncentraciji. Međutim, sam biblijski tekst sadrži precedente sakralne pljeske — kralj David, plešajući pred Kovečegom Save (2 Kraljevi 6:14). U Srednjovjekovnoj Evropi su se u samim crkvama ponekad događali «tanci smrti» (danse macabre) i ritualna šetanja, posebno na praznike, što je rudiment starijih praksa. Na Božić u nekim zapadnim tradicijama (npr., katolonska «Pljeska smrti» u crkvi Svetog Marije u Manisese) elementi koreografije su uključivani u liturgijske drame, ilustrujući borbu dobra i zla.

Koledarci: muzičko-poetički ritual obida

Najjačim izrazom sintеза je tradicija koljodanja. Inicijalno je to bio pagon obred obida dvorova sa pjesmama, zaklinjavajućim plodnoću i blagostanje doma (slavonske «koledade» su povezane sa kultom Sunca-Koledade). Crkva, sledujući strategiju «hrišćanizacije pagonstva», napunila je te obide novim sadržajem — pričama o rođenju Hristosa. Muzički su koljodaci često izgrađivani na jednostavnim, zapamćenim melodijama, kombinujući arhaične napjeve sa kasnijim crkvenim ladama. Obidni ritual je bio pratjen simboličkim gestovima, a ponekad i kružnicama oko doma, što se može smatrati formom ritualnog tance, usmerenog na sakralizaciju prostora.

Božićni vrtvi i liturgijska drama

Od XIII veka, zahvaljujući delatnosti Franca d'Assisa, široko se proširio običaj izgradnje vrtvi (prezepe). U Napulju i drugim regionima Italije i Južne Evrope je predstava vrtva pretvorila se u celo ulično predstavljanje sa muzikom i improvizovanim delom. Učesnici, koji su predstavljali magove, pastuše, Heroda, nisu samo stajali, nego su igrali scene, uključujući tancevi pokreti — npr., pljeskave pastuša od radosti ili šetanje magova. Ove predstave su postale prekidna forma od stroge liturgije do narodnog teatara, gde su tance i muzika služili glavnim sredstvima izražavanja sveobuhvatne radosti.

Profesionalno umetnost: od menjuta do baleta

U dobu baroka i klasicizma Božić je postao temom za visoko umetnost. Na primer, 1734. godine u Londonu je izveden balet «Pigmalion», premijera kojeg je bila na Božić. Ali najbolje je iskazan žanr božićne oratorije («Weihnachtsoratorium» J.S. Bacha, 1734-35 godine), gde su muzičkim sredstvima izražavana cела božićna priča, a u tekstovima su bile prisutne alusije na slavljenje i tance («Jauchzet, frohlocket!» — «Slavite, veselite!»). Iako sama oratorija nije predvidela scensko izvođenje, ona je naseljena tancevima tog vremena — sicilijanskim ritmovima, pastoralnim menjutama, koji ilustruju radost pastuša.

Etnografsko raznovrsje: narodni tanci

Raznovrsje božićnih tanceva u Evropi je uzbudljivo:

U Grčkoj i na Balkanu su u periodu između Božića i Krštenja (12 dana, «dani demonaških») izvođeni ritualni tanci «koledaraca» (kalandarisi), često sa maskama i bučnicama, ciljem kojih je izgon zlih duhova.

U Engleskoj su tradicionalni bili tanci-šetanja «Morris», izvođeni uključujući na Božić, sa ritmičkim udaranjem palica, što simbolizuje borbu svetlosti i tame.

U Meksiku i drugim zemljama Latinske Amerike su u danima «posadas» (predbožićnim praznicima) izvođeni tanci, koji prikazuju traženje utočišta Marijom i Jozefom, a takođe i svetle tanci sa pinyinatima.

Sekularizacija i savremensnost

U XIX-XX veku božićna muzika i tance su konačno prešli porog crkve. Pojava takvih hitova, kao što je «Čelavčić» P.I. Čajkovskog (1892), je ključan trenutak. Balet, zasnovan na priči Gofmana, iako nije direktna ilustracija Božića, prvo se pridružio prazniku zahvaljujući svom priču (božićni večer) i godišnjim predstavama u decembru. Popularne pjesme («Jingle Bells», 1857) i tanci (karnevalske stilovi) su pretvorili božićni repertoar u globalni svetski fenomen.

zaključak

Takođe, tance i muzika u kontekstu Božića su prošli evoluciju od marginalnih, polpagonih praksa, koje su izazivali naporez Crkve, do snažnog sredstva izražavanja kolektivne radosti, integrisanog u narodne i čak liturgičke tradicije. ovaj sintez demonstrira izuzetnu sposobnost kršćanske kulture da asimiluje, preosmišljava i duhovno obogati arhaične oblike izražavanja, stvarajući jedinstven prostor, gde sakralno se sreće sa narodnim, a ritual preteče u praznično carnavalno delo. Božićni tance i muzika nisu samo zabava, već složen kulturalni kod, koji čuva memoriju o starim ritmovima, okrenutim rođenju nade.

Permanent link to this publication: