Vlerat universale njerëzore në filozofinë e Bertrand Russell: midis skepticizmit dhe humanizmit kosmopolit

Hyrje: kritika e dogmatizmit dhe kërkimi i një baze racionale

Bertrand Russell (1872–1970) — filozof britanik, logjik, matematicien dhe aktivist shoqëror — iu afrua çështjes së vlerave universale njerëzore jo si një moralist që shpall të vërteta të gatshme, por si skeptic-racionalist. Ai refuzonte bazimin mbinatyrore të moralit (dogmat fetare) dhe teoritë intuicioniste, duke kërkuar të gjejë një bazë të fortë për vlerat në nevojat njerëzore, arsyen e shëndoshë dhe njohurinë empirike. Qasja e tij mund të quhet humanizëm shkencor ose racionalizëm kosmopolit, ku vlerat universale rrjedhin jo nga autoriteti, por nga analiza e kushteve të prosperitetit dhe bashkëjetesës njerëzore.

Kritika e absolutëve dhe relativizmi i fakteve kundrejt universalizmit të qëllimeve

Russell ishte i kujdesshëm me konceptin e "vlerave absolute". Në veprën "Shkenca dhe feja" ai pohonte se është gabim t'u atribuosh vlerë gjërave në vetvete, jashtë lidhjes me dëshirat e dikujt. Megjithatë, kjo nuk nënkuptonte relativizëm moral. Pozicioni i tij mund të formulohet kështu: vlerat janë relative ndaj natyrës njerëzore dhe kushteve të mbijetesës së specieve, por duke marrë parasysh ngjashmërinë e këtyre kushteve për gjithë njerëzimin, ato fitojnë një karakter de-fakto universal.

Russell dallonte dy burime të moralit:

Instinktet sociale (simpatia, bashkëpunimi), që rrjedhin nga evolucioni biologjik.

Arsyeja, e cila lejon të kuptohet se kënaqja e dëshirave të të tjerëve dhe bashkëpunimi çojnë në kënaqje më të plotë edhe të dëshirave të mia në afat të gjatë.

Kështu, vlerat universale njerëzore për Russell-in nuk janë urdhëra hyjnorë, por parime racionale për mbijetesë dhe mirëqenie të komunitetit njerëzor.

Vlerat kryesore universale njerëzore: bërthama e etikës së Russell-it

Duke u nisur nga kjo qasje, mund të dallohen disa vlera thelbësore në filozofinë e Russell-it.

1. Arsyeja (Reason) si virtyti më i lartë

Arsyeja për Russell-in është instrumenti kryesor për zgjidhjen e problemeve njerëzore dhe baza e çdo morali të vërtetë. Vlera e arsyes qëndron në aftësinë e saj për:

Të shtypë pasionet shkatërruese (fanatizmin, etjen për pushtet, agresionin).

Të gjejë kompromiset dhe të vlerësojë faktet pa paragjykime.

Të shërbejë si bazë për njohjen shkencore të botës, e cila, nga ana e saj, duhet të çojë në përmirësimin e jetës njerëzore.

Shembull: Në artikullin e tij të famshëm "Pse nuk jam krishter", Russell kritikon dogmatizmin fetar jo nga pozicioni i një dogme tjetër, por nga pozicioni i arsyes, empirizmit dhe rrjedhshmërisë logjike, duke pohuar se besimi i verbër pengon kërkimin e lirë të së vërtetës dhe shpesh shërben si justifikim për vuajtjet.

2. Dhembshuria (Compassion) dhe zvogëlimi i vuajtjes

Russell besonte se qëllimi themelor i etikës duhet të jetë zvogëlimi i vuajtjes në botë. Ai shkruante: "Jeta e mirë është një jetë e frymëzuar nga dashuria dhe e udhëhequr nga njohuria". Me "dashuri" ai kuptonte jo vetëm ndjenjë personale, por edhe një dhembshuri aktive, universale (benevolencë) — dëshirën për të mirën e të tjerëve. Kjo vlerë rrjedh drejtpërdrejt nga aftësia për simpati dhe kuptimi racional se vuajtja është e keqe, kudo që ndodhë.

Fakt interesant: Gjatë Luftës së Parë Botërore, Russell mbajti një pozicion paqësor, për të cilin u pushua nga Universiteti i Cambridge dhe u burgos. Aktivizmi i tij kundër luftës ishte pasojë direkte e vlerës së dhembshurisë dhe besimit se arsyeja duhet të kërkojë mënyra për zgjidhjen e konflikteve, jo për eskalimin e tyre.

3. Liria (Freedom) e mendimit dhe shprehjes

Liria për Russell-in është kusht i domosdoshëm për realizimin e arsyes dhe zhvillimin personal. Ai shihte kërcënim për lirinë në tre forma: dogmatizëm fetar, tirani politike dhe shfrytëzim ekonomik. Vepra e tij klasike "Liria dhe organizimi" shqyrton këto kërcënime. Ai veçanërisht theksonte lirinë e mendimit dhe të fjalës, pa të cilat nuk është e mundur as njohja shkencore, as një shoqëri e shëndetshme.

4. Drejtësia (Justice) si paanshmëri

Russell kuptonte drejtësinë jo në kuptimin platonik apo fetar, por si parim i marrjes së parasysh paanshme të interesave të të gjitha palëve të përfshira. Një njeri i arsyeshëm dhe dhembshur, sipas Russell-it, nuk do t'u japë përparësi interesave të veta apo grupit të tij vetëm për shkak të përkatësisë. Kjo është një vlerë universale, që rrjedh nga aftësia për përgjithësim racional.

5. Fryma shkencore dhe dyshimi (Scepticism)

Vlera e dyshimit dhe gatishmërisë për të rishikuar bindjet në dritën e provave të reja është pjesë e kultit të arsyes. Dogmatizmi, sipas Russell-it, është burimi i shumicës së të këqijave shoqërore (luftërave, përndjekjeve). Metoda shkencore, e bazuar në prova dhe falsifikueshmëri, ai e konsideronte më etike se çdo qasje tjetër për të vërtetuar të vërtetat.

Arsyeja e universalitetit: përmes çfarë kalojnë këto vlera?

Russell nuk i konsideronte këto vlera si "ide të lindura". Statusi i tyre universal mbështetet në dy shtylla:

Njësia e natyrës njerëzore: Të gjithë njerëzit përpiqen të shmangin vuajtjen, kanë në shkallë të ndryshme aftësi për simpati dhe varen nga bashkëpunimi për mbijetesë.

Llogaritja utilitare-racionale: Një qenie e arsyeshme, që kupton lidhjet e botës, sheh se jeta në një shoqëri të ndërtuar mbi arsye, dhembshuri dhe drejtësi, kontribuon më shumë në kënaqjen e nevojave të thella për siguri, zhvillim dhe lumturi sesa jeta në një shoqëri të dhunës, mashtrimit dhe shtypjes.

Zbatimi praktik: aktivizmi politik dhe shoqëror
Teoria e vlerave të Russell-it nuk ishte vetëm teorike. Ai e konkretizoi atë në jetën publike si intelektual dhe aktivist:

Lufta për arsimin laik dhe të drejtat e grave.

Pozicioni aktiv kundër luftës dhe imperializmit (kundër Luftës së Vietnamit, për çarmatimin bërthamor në kuadër të lëvizjes së Paguoshit).

Mbështetja e reformave shoqërore për zvogëlimin e pabarazisë ekonomike (ai simpatizonte me socializmin sindikalist).

Manifesti i tij i famshëm, shkruar së bashku me Albert Einstein-in, i bënte thirrje qeverive të heqin dorë nga lufta dhe të zgjidhin konfliktet në mënyrë paqësore, që ishte shprehje e drejtpërdrejtë e vlerave të tij të arsyes, dhembshurisë dhe drejtësisë në marrëdhëniet ndërkombëtare.

Përfundim: humanizëm pa iluzione

Vlerat universale njerëzore në teorinë e Bertrand Russell-it janë një projekt i humanizmit racional, pa baza metafizike. Ato nuk janë dhënë nga lart dhe nuk janë ligje të fshehta të kozmosit. Janë konventa të arsyeshme, të zhvilluara nga njerëzimi (dhe që vazhdojnë të zhvillohen) për të parandaluar që jeta e përbashkët në planetin e kufizuar të mos kthehet në ferr. Forca e tyre nuk qëndron në shenjtërinë e tyre, por në qëllimin praktik dhe përputhshmërinë me ato aspekte të natyrës njerëzore që çojnë në krijim, jo në shkatërrim.

Filozofia e Russell-it kujton se vlerat janë të brishta dhe kërkojnë mbrojtje të vazhdueshme të arsyes nga pasionet irracionale. Në botën moderne, të copëtuar nga forma të reja fanatizmi dhe irracionaliteti, thirrja e tij për arsye, dhembshuri, liri dhe drejtësi, e bazuar jo në besim, por në analizën e qartë të nevojave njerëzore, tingëllon po aq aktuale sa një shekull më parë. Ky është humanizëm për të rritur, që marrin përgjegjësi për vlerat e tyre dhe janë gati t’i mbrojnë me forcën e argumentit, jo me forcën e armëve.

Permanent link to this publication: