Bastilla у književnosti, umetnosti i filmu: kako tvrđava postala вечni simbol slobode

14. jula 1789. godine pariška masa je zauzela mračnu tvrđavu zatvor. Ovo događaje je šokiralo svet i trajno promenilo istoriju. Ali Bastilla nije nestala — osvojila je novi život. U prošlih stoljeća je pretvorila u jedan od najmoćnijih i najraznovrsnijih simbola svetske kulture. Ona se pojavljivala na stranicama velikih romana, na slikama umetnika, na pozornicama i na filmovima. Rušena tvrđava postala je besmrtni obraz koji svaki put nabavlja novi smisao. U ovoj članku ćemo putovati kroz svet umetnosti i videti kako Bastilla dobiva svoja nova lica.

Bastilla u književnosti: mesto mraka, tajne i pravde

U književnosti Bastilla je postala ne samo pozadina — ona je postala lik. Možda najpoznatiji njen oblik je roman Victora Huga «Izgnanički». Ovdje Bastilla se pojavljuje kao simbol starih sveta koji se ruši, ali ne nestaje besputno. Kada junak romana Jean Valjean oslobađa se od katorge, on još uvek nosi oznaku prošlosti — i to se slično kao i Bastilla, čak i uništena, nastavlja živeti u svijesti naroda. Hugo ne samo opisuje istorijsko događaje, on čini Bastilu metaforom ljudskog patnje i nade na oslobođenje.

Drugi veliki francuski pisac, Aleksandar Dumas, u svom romanu «Graf Monte-Kristo» koristi Bastilu za stvaranje atmosfere tajne. Iako se radnja romana uglavnom odvija na drugim mestima, obraz zatvora stalno viliča iznad priče. On podsjeća čitaoce na to da se nepravda može zatvoriti u kamene zidove, ali pravda uvek pronađe izlaz.

Ali, možda najbliži kontakt sa čitalcima sa Bastilom dolazi kroz dela posvećena tajnovitim zatvorenicima. Legenda o «Željeznoj maski» inspirisala je mnogo pisaca, od Voltera do Aleksandra Duma-otca, koji je posvetio celu romanu u svom serijalu o tri musketeira. U ovom romanu Bastila se pojavljuje kao mesto gde kraljevska vlast skriva najtemnije tajne. Ona postaje simbol tiranije koja može doći bilo kom, čak i najznamenitijem čoveku.

U XX i XXI veku književni oblik Bastile nastavlja evoluirati. Moderni pisci često je koriste kao metaforu psihološke ili društvene izolacije. Bastila postaje ne samo mesto fizičkog zatvora, već i simbol unutrašnjih zatvora koje gradimo oko sebe. Tako, u nekim delima ona se pojavljuje kao metafora straha, predrasuda ili društvenih normi od kojih treba osloboditi.

Bastilla u izrazitoj umetnosti: od gravura do surrealizma

Najpoznatiji obraz Bastile u slikarstvu je slika Žana-Batista Léjeна «Zauzimanje Bastile» (1789). Na njoj vidimo trenutak zauzimanja: masa, dim, topovi, uništeni zidovi. Ovo delo postalo je simbol revolucionarnog entuzijaza i narodnog gnova. Ono je bilo kreirano skoro odmah nakon događaja i njegova istorijska vrednost je ogromna. Ali zanimljivo je drugo: na ovoj slici nema idealizacije. Umetnik prikazuje stvarnu scenu bitke, ističući žestokost i dramatičnost trenutka.

Drugi umetnici iz 18. i 19. veka su se obracali ka obliku Bastile kao simbolu prolazne epohe. Oni su je prikazivali u ruinama, praznoj i zaboravljenoj. Ove slike su pune nostalgije i ujedno slavlja. Na primer, dela Juba Robera, koji je zabeležio uništenje tvrđave, stvaraju osjećaj veličine i tragičnosti ujedno. Na njegovim slikama kamene gline izgledaju ne kao ruševine, već kao svjedočanstva pobjede razuma nad tiranijom.

U 19. veku Bastila postaje simbol slobode ne samo za Francuze, već i za mnoge narode sveta. Umetnici-romantičari koriste je kao metaforu borbe. Na primer, u delu Ežena Delakrua, posebno u njegovoj slavnoj slici «Sloboda, voditelj naroda», nismo ništa videli same tvrđave, ali osjećamo njeno prisustvo. Ovaj obraz rodi se iz atmosfere revolucionarnog Pariza, gde Bastila je već uništena, ali njen duh je nastavlja živeti.

Surrrealisti iz 20. veka, poput Salvadora Dalija, takođe su se obracali ka obliku Bastile, ali već u potpunom drugom ključu. Za njih ona postaje simbol potištenog podsvetka, zatvora u kojem su zatvoreni najtemniji želji. U njihovim delima Bastila nije istorijska zgrada, već arhetipska struktura ljudske psihike.

Odvojeno zaslužuje pažnju i savremeno umetnost. Danas Bastila često se pojavljuje u graffiti, instalacijama i uličnom umetnosti. Ona postaje obraz koji svaki umetnik interpretira na svoj način. Na primer, na zidovima pariških kuća možete videti stilizovana prikazivanja tvrđave koja podsjećaju na njen simbolički značenje.

Bastilla u kinematografiji: od mutnog filma do blokbasta

Kinematograf, kao najmasovniji oblik umetnosti, takođe nije mogao zaobići Bastilu. Od samog nastanka filma režiseri su se obracali ka ovom obliku. Prvi mutni filmovi posvećeni Francuskoj revoluciji su uvijek uključivali scene zauzimanja Bastile. Oni su bili puni pafla i dramatizma, iako su često neodgovarali istorijskoj točnosti.

U 20. veku Bastila se pojavljuje u desetkama filmova. Posebno popularne su bile ekranizacije romana Aleksandra Duma. U svakoj od njih Bastila se pojavljuje kao mesto gde junaci boravaju za život. Ona postaje arena za zрелиšne scene, gde likovi pokazuju svoju hrabrost i izum. Na primer, u filmovima o tri musketeira zatvorene ćelije Bastile često su mesto zatvora junaka, iz kog moraju bijeguti kako bi obnovili pravdu.

Ali Bastila se pojavljuje ne samo u istorijskim filmovima. U savremenoj kinematografiji se često koristi kao metafora. Na primer, u nekim psihološkim trilerima zatvor postaje simbol unutrašnjeg zatvora, a scene bijega iz njega postaju metaforom oslobođenja od straha. U takvim filmovima Bastila je već ne konkretno mesto, već univerzalni obraz neslobode.

Posebno mesto zauzimaju filmovi koji pokušavaju preosmisliti istoriju Bastile. Na primer, u nekim francuskim komedijama ovaj oblik se koristi za stvaranje ironičnog efekta. Tamo Bastila se pojavljuje kao simbol starih redova, nad kojima se može smešiti, ali takođe i kao podsjetnik o tome da sloboda zahteva stalnu zaštitu.

U poslednjim godinama, sa razvojem tehnologija, Bastila se takođe pojavljuje u dokumentarnim filmovima. Zaslužio je da gledaoci vide rekonstrukciju tvrđave, hodaju po njenim hodnicima i osjećaju atmosferu 18. veka. To je posebno važno jer sama tvrđava je nestala, a njen obraz nastavlja živeti samo u našem umu.

Bastilla u muzici i teatru

Mušički teatar takođe nije zaobišao Bastilu. Opera, balet, muzikli — u svim tim oblicima ona se pojavljuje kao simbol. Na primer, u poznatoj operi «André Chénier» radnja se odvija na pozadini revolucionarnih događaja, a Bastila postaje pozadina koja određuje sudbine junaka. Njen obraz probojava muziku, činjenjem je više dramatičnom i strastvenom.

U rock operi «La Révolution Française» Bastila postaje ne samo mesto, već glavni junak. Pjesme posvećene njenom zauzimanju zvuče kao himne slobodi. Ovaj obraz inspiriše kompozitora i libretista da stvaraju dela koja još uvek se izvode na najboljim pozornicama sveta.

U narodnoj muzici Bastila takođe ostavlja trag. Francuske pjesme o revoluciji često spominju tvrđavu kao simbol borbe. Ove pjesme su prenošene iz generacije u generaciju, i danas se izvode u izvođenju modernih glazbenika koji nastavljaju preosmištavati ovaj obraz.

Bastilla kao kulturalni arhetip

U nekoliko stoljeća Bastila se pretvorila ne samo u istorijsku znamenitost, već i u kulturalni arhetip. Ona predstavlja odmah nekoliko moćnih ideja: borbu za slobodu, otpor protiv ugnjećenja, tajnu sakrivenu iza zidova i nepravdu koja bi trebala biti otkrivena.

U umetnosti i književnosti Bastila nastavlja živeti jer njen obraz ostaje mnogoznačan. Za neke je simbol revolucije i nade, za druge sjećanje na mračno prošlost, za treće podsjetnik o hрупnosti slobode. Svako novo generacije pronalazi u njemu nešto novo, i zato Bastila ne nestaje iz naše kulture. Ona postaje ogledalo u kojem vidimo sebe i naša želja.

Završetak

Bastila, uništena prije gotovo dva i pol veka, nastavlja živeti u književnosti, umetnosti i kinu. Ona postaje simbol slobode i borbe, a takođe i mesto gde se spajaju istorija i izmišljotina. Njen obraz inspiriše umetnike da stvaraju nova dela, a gledaoce da razmišljaju o tome što je sloboda i kako je povezana sa sjećanjem. I dok ćemo se sjećati o Bastili, ona će ostati živim simbolom ljudske borbe za pravdu i nezavisnost.

Permanent link to this publication: