Rreziku i rolit zëvendësues të gjyshit: shkelja e kufijve familjarë dhe rreziqet psikologjike

Hyrje: zëvendësimi si një dështim sistematik në sistemin familjar

Situata kur gjyshi përpiqet aktivisht të zëvendësojë babanë, i cili jeton veç e veç nga vajza e tij (nipër e gjyshit), përbën një fenomen të ndërlikuar psikologjik dhe familjar, i njohur në terapinë sistemike familjare si «shkelje e kufijve hierarkikë» dhe «ngatërrim i brezave». Kjo nuk është thjesht «ndihmë» apo «kujdes», por një formë disfunksioni struktural, e cila sjell pasoja negative afatgjata për të gjithë pjesëmarrësit e trekëndëshit: fëmijën, nënën dhe vetë gjyshin. Rreziku nuk qëndron në faktin e marrëdhënieve të afërta me gjyshin, por në deformimin e roleve shoqërore dhe lidhjeve emocionale.

1. Shkelja e nën-sistemit fëmijë-prindër dhe hierarkisë

Sipas teorisë së sistemeve familjare të Murray Bowen, një familje e shëndetshme funksionon si një organizëm i plotë, i përbërë nga nën-sisteme (bashkëshortore, prindërore, fëmijë) me kufij të qartë, por të përthyeshëm. Gjyshi, që i përket sistemit të zgjeruar familjar, normalisht ka një rol mbështetës, por jo qendror në edukimin e nipërve.

Rreziqet:

Nxitja e dobësimit të autoritetit prindëror të nënës: Kur gjyshi merr mbi vete funksionet e babait (disiplinë e ashpër, marrje vendimesh kyçe, mbështetje financiare tej mase), ai pavetëdijshëm nënvlerëson rolin e nënës si e rritura kryesore. Kjo mund të çojë në koalicionin «gjyshi-fëmija kundër nënës», ku fëmija mëson të manipulojë duke u mbështetur në autoritetin e gjyshit.

Krijimi i «palës së tretë të munguar»: Figura e babait, edhe nëse jeton veç, duhet të ruajë vendin simbolik në psikikën e fëmijës. Zëvendësimi aktiv nga gjyshi mbush këtë boshllëk, duke mos i dhënë fëmijës mundësinë të integrojë realitetin e divorcit/ndarjes së prindërve dhe të ndërtojë marrëdhënie të veta, edhe pse të kufizuara, me babanë. Kjo bllokon procesin e ndarjes së shëndetshme dhe formimin e një imazhi objektiv të babait.

Shembull nga praktika: Në raste kur gjyshi fillon rregullisht të marrë nipëreshën nga shkolla, të shkojë në mbledhjet prindërore në vend të nënës dhe të planifikojë kohën e lirë të saj pa pjesëmarrjen e saj, tek vajza formohet një besnikëri ndaj konfliktit. Ajo ndahet midis nënës dhe gjyshit, gjë që çon në rritje të ankthit dhe simptomave neurotike (enurezë, dezadaptim shkollor).

2. Rreziqet psikologjike për zhvillimin e fëmijës

Fëmija, veçanërisht në moshën e formimit të identitetit (3-12 vjeç), e percepton botën përmes prizmit të roleve të qarta: mama, baba, gjyshe, gjysh. Përzierja e tyre çon në disonancë njohëse dhe emocionale.

Deformimi i modeleve gjinore dhe mosha: Babai dhe gjyshi janë bartës të roleve shoqërore thelbësisht të ndryshme. Babai normalisht përfaqëson një model sjelljeje aktive, moderne, të orientuar drejt së ardhmes, shpesh të lidhur me botën e jashtme. Gjyshi është bartës i urtësisë, traditës, lidhjes me të kaluarën. Zëvendësimi privon fëmijën nga një aspekt i rëndësishëm i socializimit mashkullor, duke i ofruar në vend të tij një model «gjyshëror» ndonjëherë tepër rigid ose, përkundrazi, tepër lehtësues.

Formimi i modeleve të varësisë së ndërsjellë: Gjyshi, i motivuar nga nevojat e tij të pazbuluara (të shpëtojë vajzën, të ndihet përsëri i nevojshëm, të kompensojë gabimet e rinisë), mund pavetëdijshëm të edukojë tek nipëresha ndjenjën e fajit ose detyrimit ndaj tij. Kjo formon bindjen: «Duhet të jem pranë gjyshit, përndryshe ai do të mërzitet». Në të ardhmen kjo mund të çojë në paaftësi për të ndërtuar marrëdhënie të shëndetshme dhe të barabarta me bashkëmoshatarët.

Vështirësi në ndarjen: Kryengritja normale adoleshente kundër prindërve, e nevojshme për të fituar pavarësinë, në këtë situatë drejtohet ndaj nënës, ndërsa figura e gjyshit mbetet «e shenjtë» dhe e paprekshme. Kjo krijon një dinamikë të deformuar dhe të pashëndetshme, duke vështirësuar procesin e rritjes.

Fakt interesant: Studimet në psikologjinë e zhvillimit (Freud, Erikson) tregojnë se për formimin e një identiteti gjinor të shëndetshëm, vajzës i nevojitet një imazh pozitiv, por i qartë i babait. Edhe në mungesë të tij, ky imazh mund të ndërtohet përmes rrëfimeve të nënës dhe takimeve të rralla. Zëvendësimi aktiv fizik dhe emocional i babait nga gjyshi krijon në psikikën e fëmijës një «pikë të verbër» dhe mund të çojë në vështirësi në ndërtimin e marrëdhënieve me burrat në moshën e rritur.

3. Rreziqet për nënën dhe gjyshin: konsolidimi i skenarëve disfunksionalë

Për nënën (vajzën e gjyshit): Situata favorizon infantilizimin e nënës. Ajo, duke qenë në stres nga ndarja me partnerin, mund pavetëdijshëm t’i lejojë babait të marrë përgjegjësinë, gjë që pengon rritjen e saj personale, forcimin e kompetencës prindërore dhe ndërtimin e një jete të re. Kjo mund ta ngullojë atë në rolin e «vajzës së përjetshme», jo si grua dhe nënë e pjekur.

Për gjyshin: Sjellja e tij shpesh është e diktuar nga qëllime të mira, por mbart rreziqe serioze:

Djersitje emocionale: Mbajtja e një barrë të rëndë prindërore në moshë të avancuar lodh fizikisht dhe psikologjikisht.

Prishja e lidhjeve shoqërore: Të gjitha burimet i përkushtohen nipëreshës, duke varfëruar jetën e tij dhe duke e privuar nga komunikimi me bashkëmoshatarët.

Shpresa jorealiste: Duke investuar të gjitha forcat në rolin e «zëvendësuesit të babait», gjyshi në mënyrë të pavetëdijshme pret mirënjohje dhe vëmendje të përjetshme, gjë që në të ardhmen mund të çojë në zhgënjim të hidhur, kur nipëresha do të ketë interesat dhe familjen e saj.

4. Pasojat ligjore dhe shoqërore

Ngritja e gjyshit mund të vështirësojë marrëdhëniet ligjore tashmë të ndërlikuara midis prindërve që jetojnë veç e veç. Roli i tij aktiv mund të përdoret në betejat gjyqësore për rregullimin e komunikimit me fëmijën si argument kundër babait, duke polarizuar më tej situatën dhe duke përqendruar konfliktin tek të rriturit, jo tek interesat e fëmijës. Gjithashtu, kjo mund t’i krijojë gjyshit iluzionin e të drejtave për marrjen e vendimeve që ligjërisht i takojnë prindërve.

Roli alternativ dhe i shëndetshëm i gjyshit: «burim shtesë», jo «zëvendësim»
Dallimi kryesor nuk qëndron në kohën e kaluar me nipëreshën, por në cilësinë e rolit. Skenari i shëndetshëm parashikon që gjyshi është:

Ura drejt historisë dhe traditave familjare, burim i dashurisë pa kushte dhe mbështetjes, e pa lidhur me sukseset apo sjelljen.

«Port i sigurt», ku mund të pushohet nga marrëdhëniet e tensionuara në familje, por jo të fshihet përgjithmonë prej tyre.

Ndihmës për nënën, që vepron sipas kërkesës së saj dhe brenda rregullave të vendosura prej saj, jo sipas dëshirës së tij.

Shembull i modelit të shëndetshëm: Gjyshi merr nipëreshën nga shkolla një herë në javë, e çon në muze ose peshkim, tregon histori familjare, por çështjet kryesore të arsimit, shëndetit dhe disiplinës i zgjidh me nënën dhe respekton fjalën e saj përfundimtare. Ai nuk kritikon babanë në praninë e fëmijës, por e ndihmon të kuptojë situatën e ndërlikuar, duke qëndruar në pozicionin e tij, të gjyshit.

Përfundim: rikthimi i kufijve si akt kujdesi

Rreziku i situatës së zëvendësimit të babait nga gjyshi qëndron në zëvendësimin e mbështetjes së përkohshme me një deformim struktural të përhershëm. Kjo është një përpjekje për të zgjidhur problemet aktuale (ndihmë për nënën e vetmuar, mbushjen e boshllëkut) me koston e mirëqenies afatgjatë të fëmijës. Dalja nga kjo situatë kërkon vetëdije të problemit nga të gjithë të rriturit, ndoshta me përfshirjen e një psikologu familjar. Qëllimi nuk është të largosh gjyshin, por ta rikthesh në rolin e tij unik dhe të paçmueshëm, duke forcuar në të njëjtën kohë nën-sistemin fëmijë-prindër (nënë-fëmijë) dhe duke ndërtuar, nëse është e mundur, kufij të shëndetshëm me babain. Kujdesi në këtë rast nuk shprehet në «marrjen e gjithçkaje mbi vete», por në ndihmën për të bërë nënën një nënë të fortë dhe nipëreshën të ketë mundësinë të dojë dhe gjyshin, dhe babanë, pa u ndarë mes tyre, duke kuptuar se secili zë një vend të veçantë dhe të pazëvendësueshëm në jetën e saj.

Permanent link to this publication: