Kooperacija kao kreativna sila: Aleksandar Bogdanov o organizaciji rada i novom društvu

U početku XX veka, kada svet je bio trzisan revolucijama, a kapitalizam je demonstrisao svoju žestoku logiku, jedan čovek je predložio da gledamo na istoriju čovečnosti pod potpuno neočekivanim ugлом. Ne kroz klasnu borbu, ne kroz promenu formacija, već kroz organizaciju. Aleksandar Aleksandrovic Bogdanov — filozof, ekonomist, lekar, revolucionar i stvaratelj opšte organizacione nauke — je mislio da ključ do budućnosti leži ne u preodelu vlasništva, već u preustroji samog načina na koji ljudi zajedno rade, poznaju svet i upravljaju sobom. Njegove ideje o kooperativama i organizaciji rada, mnogo pretežući svog vremena, danas zvuče zapanjujuće savremeno.

Protiv preudredenja: zašto kooperacija nije opportunizam

Bogdanov je počeo sa karijerom kao jedan od vođa boljševikizma, ali njegov put je na kraju bio različit od Lenjinovog. Razlog — u fundamentalnom razlikovanju u pogledima na to kako bi trebao izgraditi socijalizam. Za razliku od Lenjina, koji je stavio kladio na zauzimanje vlasti i diktaturu proletariata, Bogdanov je vidio glavnu silu u radnom saradnji. U revolucionarnim godinama je iznio protiv preudredenja protiv kooperacije koje je bilo ukorenjeno u levim krugovima.

Mnogi revolucionari tog vremena su gledali na kooperativе sa visokim gore. Oni su smatrali da ova «uzkopraktična» rad, vezan za komercijalne račune i kompromise, može sužiti raspon radnika, područiti njegov bojevi idealizam. U kooperatorima su videli opportuniste, zaposlenе u malim delima i ravnodušne prema višim idealima klasne borbe.

Bogdanov je oštro odbacivao to prezrenje. On je dokazivao da rad u kooperativu daje radniku drugi, novi značaj i smisao, ne malo-komercijalni, već ozbiljno-širokopohvatni. Za njega je kooperacija bila ne drugostepeno delo, već direktna škola socijalizma. Baš u kooperativu radnik uči da samostalno rješava zajedničke zadaće, upravlja zajedničkim delom, vidi vezu između svog rada i zajedničkog blaga. Bogdanov je šaljivo ismijavao blizorukost onih vođa koji nisu videli u radnom saradnju osnovu novog svijesti.

Opšta organizaciona nauka: kako je izgrađen svet

Pogledi Bogdanova na kooperaciju su bili samo dio njegovog velikog zamisa — stvaranja opšte organizacione nauke koju je nazvao tektologijom. On je postavio pred sebi zadatak koji i danas zapanjuje svojom hrabrošću: pronaći jedinstvene principе organizacije, koji deluju u prirodi, društvu, tehnici i mislenju.

Izvorni punkt njegovog učenja je jednostavan i radikalan: svaka ljudska aktivnost objektivno je organizujuća ili dezorganizujuća. On je tvrdio da svaki proces — bilo da je to izgradnja tvornice, naučno otkriće ili čak umetničko stvaralaštvo — može se gledati kao proces organizacije. Njegova ideja je bila da ujedini sve ljudske, biološke i fizičke nauke u jednu sistemsku znanost na osnovi traženja zajedničkih organizacionih principa.

Ovaj pristup je učinio Bogdanova jednim od pionira sistemskog pristupa u savremenoj znanosti. On je uveo pojam organizovanog kompleksa, koji po smislu je blizak današnjem pojam sisteme. On je formulisao zakon najmanjih, koji glasi: čvrstoća cele lančane ovisi o njenom najslabom zvučku. On je takođe preduvjetio ideje koje su kasnije razvijene u kibernetici i teoriji upravljanja.

Kolektivni radnik i proletarska kultura

Za Bogdanova organizacija rada se ne svodi samo na tehničke sheme. Ona je prožeta najglađim ljudskim i kulturološkim smislim. On je mislio da socijalizam nije samo nova ekonomčka sistema, već preustroj cijelog društva po svom osnovnom tipu, po svom obliku i slici. I ovaj novi tip društva mora nastati iz nove kulture — proletarske kulture, prožete duhom radnog prijateljskog saradnja.

Bogdanov je bio uvređen da radnički klasa nosi u sebi zarodak nove civilizacije. Za razliku od buržoazije, joj je stran individualizam i konkurencija. Njegova priroda je kolektivni rad, solidarnost, saradnja. Umetnost koja treba proletariatu mora biti kolektivistička, obrazujuća ljude u duhu duboke solidarnosti, prijateljskog saradnja, bliskog bratstva boraca i graditelja.

On je vidio zadatak socijalizma u tome da premađe fatalno razdvajanje rada na organizacioni i izvršni. U kapitalističkom društvu ova propast utvrđuje vlast jednih i podređenost drugih. Buduće društvo bi trebalo biti izgrađeno na principu ujednjene, harmonično strukturne, prijateljske organizacije rada i poznavanja.

Saradnja umjesto subordinacije

Ova ideja proživa celu tektologiju Bogdanova. On odbacuje vidjeti u svetu samo hijerarhiju i podređenost. Čak i u biološkim sistemima on vidi ne subordinaciju, već saradnju. U ćeliji, u ulju, u ljudskom kolektivu za njega uvek radi isti princip: ujedinjenje za postizanje zajedničkog rezultata. Za Bogdanova kooperacija nije samo oblik gospodarstva, već kreativna sila koja proživa celu život.

On inzistirao na tome da je saradnja, a ne konkurencija, osnova napretka. Organizacioni klas koji nekada je izvršavao stvarnu korisnu funkciju, po misli Bogdanova, se konačno razvija u klasu parazitsku, ako njegova aktivnost nije podređena zajedničkim ciljevima. Pravo razvoj je moguć samo tada kada svi učesnici procesa — i organizatori, i izvršnici — djeluju kao ravnopravni partneri u okviru prijateljskog saradnja.

Učenje koje je pretežalo vrijeme

Ideje Bogdanova o kooperaciji i organizaciji rada nisu bile realizovane u sovjetskoj Rusiji. Njegovo učenje je bilo proklamirano idealističkim i zaboravljeno na duže vrijeme. Međutim, danas, u dobu mrežnih struktura, fleksibilnih proizvodnji, kraudsource i otvorenih projekata, njegove ideje se vraćaju. Savremene teorije menadžmenta, sistemski analiza, koncepti samoorganizacije — sve to u nekoj mjeri se preklapaju sa njegovim prosvjetama. On je pokazao da je kooperacija ne samo način vodenja poslovanja, već fundamentalni princip života, sposoban preobraziti ekonomiju, kulturu i samog čoveka. Njegova opšta organizaciona nauka još uvek čeka na otvaranje — možda ovaj put bez ideoloških šora.

Permanent link to this publication: