Жорж Батай o umetnosti: sakralno, žrtva i nemoguće

Жорж Батай (1897–1962), francuski filozof, pisac i marginalac od akademije, predlagao je radikalnu, «prokletu» teoriju umetnosti, udaljenu od estetike prekrasnog ili uтиlitarnog. Za Bataja umetnost nije harmonija, već eksplozija, ne stvaranje oblika, već njihovo uništenje, ne primirenje sa svetom, već prodor ka nemogućem. Njegova misao, hrana antropologijom, psih analizom i iskustvom mističkog, vide u umetnosti ključ za razumevanje sakralnog u sekularnoj epohi.

1. Umetnost kao iskustvo «unutrašnjeg iskustva» i kršenje tabua

Batay protivstavlja klasično ponятие umetnosti kao mimese (podrijetlo prirode) i stvaranja prekrasnih iluzija svom ponjećenju «unutrašnjeg iskustva» (expérience intérieure). To je iskustvo, koje izlazi izvan diskusivnog razmišljanja, iskustvo ekstaza, užasa, smeha, erosa i smrti — svega onoga što postavlja pitanje subjektivnosti.

Umetnost zaslužna tog imena mora da izazove takvo iskustvo. Ona je povezana sa kršenjem osnovnih tabua, koje, po Bataju, leže u osnovi ljudskog društva: tabua na smrt, na nasilje, na tijelsku nizost (ekskrementi, razlaganje). Zadatak umjetnika nije sakriti te tabue pod maskom ljepote, već ih obnačiti, vratiti umetnosti njenu izvornu, arhaičku vezu sa sakralnim. Sakralno za Bataja nije blagost, već ambivalentna sila, ujedno privlačna i odbijajuća, čista i nečista.

Primer: Španski slikar Frančisko Goya. Njegove kasne «Crne slike», posebno «Saturn, pojedajući svog sina» — to nije prikaz mita, već direktna vizualizacija užasa, uništenja oblika, životinjskog nasilja. Ovdje nema estetske daljine — postoji direktno sudarenje sa svetim užasom, što odgovara battaiovoj ideji umetnosti kao žrtvopričnosti (ovdje — žrtvopričnosti same kanona i razuma).

2. «Prokleta dola» umetnosti: rasporod, prekobroj i negativna ekonomija

U glavnom ekonomičkom-filozofskom delu «Prokleta dola» (1949) Batay iznosi ideju opšte ekonomske, zasnovane ne na akumulaciji i proizvodnji (pozitivna ekonomija), već na bezvoznom trošenju, rasporodu (dépense) i žrtvi. Umetnost pripada ovoj oblasti «proklete dolе» — ona je beskorisna, neproduktivna, akt čiste rasporode energije, vremena i resursa.

Pravilo umetnosti, po Bataju, je «potlak» duha (odnosi se na ritual Indijanaca sjevero-zapadne Amerike, gde poglavari konkuriraju u uništavanju svog imanja). Ona ne proizvodi ništa, osim samog trenutka ekscesa. U tome je njen najviši vrijednost: umetnost se suprotstavlja utilitarnoj, sivoj logici kapitalističke proizvodnje, podsjećajući na suveren, «prokleti» prekobroj života.

Primer: Jackson Pollock i apstraktni ekspresionizam. Njegov metod «živописi dejstva» nije stvaranje slike, već fizički akt rasporoda: razbijanje, razmазivanje boje, direktno uloživanje tijelske energije u materijal. Slika postaje ne objekt za gledanje, već sled žestaka rasporoda, arenom, gde umjetnik troši sebe bez ostanaka.

3. Propast, formeless (besformeno) i nizi materijalizam

Batay uvođe ključno ponjećenje «besformenog» (informe). To nije samo nedostatak oblika, već aktivna operacija koja «ponižava» visoke, uzvišene pojmove, stavljajući ih u vezu sa niskim, tijelskim, materijalnim. Zadatak umetnosti nije stvaranje savršenih oblika, već njihovo razlaganje, otkrivajući «propaste» i šupljine u uređenoj realnosti.

Veza sa ovim konceptom «nizog materijalizma» odbacuje idealizam i klasični materializam. Batay se zanima ne za čvrste tijela, već za heterogenu materiju: mrtvu, gnilu, ekskrementalnu, smehovnu — svime onim što je isključeno iz racionalnog sveta. Umetnost treba da se bavi ovom «prokletom» materijalnošću.

Primer: Skulptura Alberta Jakometti. Njegove tankе, isušene, gotovo razlagajuće figure — to nisu slike ljudi, već vizualizacija srednjeg stanja između bitka i ničega, između oblika i njegovog raspada. To nije oblik, već njegovo iscrpljenje, «propast» u prostoru. Njegova umetnost pokazuje ne tijelo, već «prosvjet» u bitku, što je duboko battaiovski.

4. Smeh, eros i smrt: umetnost kao granični iskustvo

Visoke manifestacije battaiovske umetnosti su one koje stavljaju subjekta na rub izgubljenja: iskustvo smeha, erotizma i susreta sa smrti. Smeh kod Bataja nije humor, već konvulzivna reakcija na absurd postojanja, uništavajući logiku. Eros nije užitak, već kršenje granica individualnosti, mala smrt. Umetnost treba da izaziva ove granične stanja.

Primer: Markiz de Sade i književnost. Za Bataja de Sade je ključna figura, jer njegovi tekstovi nisu pornografia, već sistematsko, gotovo naučno istraživanje kršenja svih mogućih tabua kroz nasilje i eros. To je književni eksperiment za dostignuće suverenosti (odustanak od svih društvenih zakona) do absurdnog i užasnog granica.

Primer: Performativ i bodi-umetnost 1960-70-ih godina. Akcije Gilberta i Georgea ili rani radovi Vito Akkončija, gde tijelo umjetnika podlazi u opasnosti, uništavanju, istražuju njegove granice, — direktno nasleđe battaiovske programe. To je umetnost kao ritual bez vjere, gde žrtva (umjetnika) se izvodi radi prodora ka «nemogućem».

Nasleđe i uticaj: od «Documents» do suvremnosti

Batay nije bio sistematski teoretičar umetnosti, ali njegove ideje, izložene u časopisu «Documents» (1929-1930) i drugim djelima, imale su ogroman uticaj na postmodernizam, posebno na misliocе Жака Дерidа (ponjećenje «besformenog») i Žana-Françoisa Liotara (idea uzvišenog). Može se smatrati predčasnikom anti-estetike, art prakтика, koji rade sa tijelnošću, nasiljem i tabu (Pina Baush, Mark Quinn, Damien Hirst).

Uvod: Umetnost kao žrtvopričnost smisla
Za Žorža Bataja umetnost je sakralan akt u svetu koji je izgubio sakralno. Njegova funkcija nije utješiti ili ukrašavati, već uništavati, poput žrtvopričnosti, navike kategorije, izvodi gledaoca izvan sebe, suočavajući ga sa iskustvom besformenog, prekobroja i unutrašnjeg iskustva. To je umetnost «proklete dolе`: neproduktivna, rashirovača, opasna i nužna. Ona podsjeća da ispod tankog sloja civilizacije i racionalnosti vuči heterogena, neukrotljiva život, i samo kroz njeno priznanje — kroz smeh, eros i susret sa ničim — čovjek može postići privremeni, suveren iskustvo slobode. U epohu totalne uтиlitarnosti i simulakora battaiov poziv na umetnost kao eksploziju realnosti zvuči posebno aktualno.

Permanent link to this publication: