Njeriu shikonat prej se ai prishinët. Së pari ai i shenjtëronte, pastaj i mjeteronte, pastaj u flutëronte. Por mes këtyre fazave ishte edhe e arte. Kozmosi në pikturë, letërsi, muzikë — kjo nuk është vetëm sfond. Kjo është përpjekja për t’u kuptuar inkarnitë, vendin e vet në atë, frikën dhe shpikjen. nga mitet antike deri tek "Dhuna", nga freskët deri tek instalimet — kur nuk ka fjalë, kemi të bëjmë me kozmosin. Në këtë artikull është një udhëtim përmes rrugëve zvatresh që e kanë bërë artin.

Antikiteti dhe Mesjetari: kozmosi si porosi

Për grekët, kozmosi është jo pustësi, por harmoni. Pjetar dhe Aristoteli përshkruanë sferevën e jashtme, por edhe poetët nuk kanë mbetur pas. Hesiod në "Teogonia" thotë për rritjen e stërvishurave. Stjernat kanë qenë jetësore, djallëra. Në Mesjetarët, kozmosi u bë ai i krishterë: freskët me imazhet e Krishtit në mendorlë, rrethuar nga anëtarët e djallërisë dhe planetët. "Kodha e Zotit" e Dantës është një udhëtim përmes tre kështjellave, ku kozmosi është hartë e moralitetit. Në artin vizual — freskët e Giotto, ku ajri nuk është më vetëm i conditional, por i bardhë me stjerna.

Renesansi: kozmosi i njeriut

Koperniku, Galilieni — shkencat e dërguanë mbi vijën e vjetër të botës, por arti nuk e bëri atë. Feska e Raffaellit "Disputa" bashkon tokën dhe ajrin. Në "Shtëpinë e Plaxhit" të Boshës, peizazhet kozmike e pastrojnë. Astronomia hyr në pikturë: në pikturën "Astronom" i Vermejerit, njeriu studion ajrin. Letërsia: "Perdhuar Raji" i Miltonsë — beteja e anëtarëve të djallërisë, kozmologjia në shkronja. Renesansi tregon se kozmosi mund të kuptohet nga njeriu, por arti është bashkëpunëtorës i tij.

Lirimet dhe romantizmi: e lartë e e inkarnitë

Në shekullin e XVIII, kozmosi u bë objekt i interesit shkencor. Por romantikët i kthyen atë në mister. Pikturat e Kaspars Davids Friedrich — njeriu në fund të kozmosit, i vogël dhe i humbur. Në Turner, kozmosi është vjisha, paraardhësi i abstraktes. Goethe (poet dhe shkencëtar) shkroi për ngjyrën dhe dritën. "Fausti" është gjithashtu kozmos: udhëtim i shpirtit. Edgar Allan Poe në "Eureka" e përpjekët t’i kapërcyese Universin në poeminë. Kozmosi u bë simbol i inkarnitës, që nuk mund të kapet me mendimin, por mund të sentohet.

Fikcionin shkencor: Jules Verne dhe Herbert Wells

Jules Verne i dha veprën e tij heroët në Lumen ("Nga topi në Lunë"), megjithëse jo me rregullaritet shkencor, por me interes. Wells në "Njerëzit e parë në Lunë" përshkruanë selenitë. Këto ishin udhëtime letrare, që ndikuan në konstruktorët realë. Fikcionin shkencor e bëri kozmosin të arritshëm për imagjinat. Nisën marsoj, njerëz me anije kosmike, botëra të tjera. Këtë lëndë është pali midis shkencës dhe artit.

Zoti i artit Fikcionit Shkencor: Azimov, Clarke, Strugatskij

Epoka 1950-1970-të. Isaac Azimov me robotët dhe Imperinët Galaktike; Arthur Clarke — autor i "Kosmikej Odiseut 2001" (me skenar nga Kubrik). Ray Bradbury me "Kronikat Marsjane", ku kozmosi është metaforë e nostaljisë së njeriut. Në Bashkimin Sovjetik — bashkëtërit Strugatskij: "Shtëpia e mbretërisë së errët", "Te gjithë gjithëkjo gjithëkjo", "Pikniku në këmbën e rrugës". Kozmosi i tyre nuk është i ndriçuar e heroik, por i trembullueshëm, i etik. Letërsia për kozmosin nuk është më vetëm aventuresk, por edhe filozofike.

Kozmosi në pikturën shekullit XX: nga Chirurianis deri tek Rembrandt në kozmos

Mikalojus Chirurianis shkroi cikle simfonike: "Sona e stjernave", "Sona e diellit". Kozmosi i tij është muzikor, ritmik. Në vite1960, artistët sovjetikë kozmisti: Panfilov, Belloli. Kozmosi si ideologji, por edhe si estetikë. Në Perëndim — surrealizmi: Dali shkroi "Gjysmat Galaktike", piktura ku atomet dhe planetët mësohen. Në vite1970 — "Vidhja e Tokës nga Lunës" (fotografie), që ndikuan në peizazhet. Instalimi "Mbrojtja Kozmike" sot është gjithashtu art.

Film dhe muzikë: nga "Kosmikeja Odise 2001" deri tek "Interstellar"

Kinoja na dha imazhet e kozmosit, që u bënë kod kulturore. "Kosmikeja Odise 2001" është e ngadaltë, medituese, me muzikë klasike të Shtrausit dhe Ligitit. "Zvërdhët e luftës" është fëntazi kosmik, por gjithashtu art. "Interstellar" është hollësi, relativiteti i kohës, organët. Në muzikë — "Planetat" e Holstit, "Simfonia Kozmike" e Sheđrinit, Pink Floyd me "The Dark Side of the Moon". Kozmosi në zë është një univers i veçantë.

Arti i modern: instalimet, NFT dhe AI

Artistan sot përdorën fotografiet kozmike, kratërit, mbrojtjet. Instalimi "Orbita" me pjesët e satelitit. Arti NFT me pamje të galaktikëve. Rrijeti i neuronve prodhon "kozmosin në stilin e Van Goghit". Kozmosi është i zakonshëm, por nuk ka humbur misterin. Arti kërkon përgjigje: ç’të jam gjetur atje? Ç’të jam të lëshojmë pas vetes?

Kozmosi në artin dhe letërsinë është një mërfaj, ku njerëzët shohin frikën e shpikjen e tyre. Nga miti deri tek meme, nga poema deri tek pikseli. Ne do qëndrojmë gjatëherë të shihim stjernat dhe të kërkojmë atje veten.

Permanent link to this publication: