Krijimi imazhit te gjakmarrues në letërsinë artistike: nga heroja romantik deri te viktimë e sistemit

Në letërsinë artistike imazhi i njeriut që është i menduar të jetë i përqendruar në punë ka kaluar një rrugë gjatë dhe e zbukur. Nga kërcënimin e biblikut «të marrë përnguljen e saj me qëndrimin e tij» deri te orëzimi romantik i krijuesit, nga figura tragike që shkret është në shërbim deri te portreti ironik i punëtorit zyrtar, i cili jetë i përgjegjshëm për kushtet e marrëveshjes korporative. Letërsia ka qenë gjithë kohë e mirëmbajtëse, në të cilën shoqëria ka shikuar në trëshnjat e saj dhe idealt. Rrjedha për gjakmarruesin është, në fakt, rrjedha për ideen e punës, për sensin e saj, për vlerën e saj dhe për kufijtë e saj. Si ka ndryshuar ky imazh dhe ç’të thotë ai për ne sot?

Nga kërcënimi biblik deri te etika protestante

Gjatë shumë shekujve puna u pranua si kërcënim. Skenari biblik për largimin nga Paradajsi u zbatua si ideja se puna është për t’i shpërngulur gjakun. Në letërsinë mesjetare heroja i punëtorit — zakonisht është mонах ose artisan, i cili punon si shërbim për Zot, jo si objektiv. Rrjedha e vërtetë është mbjellja dhe shikimi, jo aktiviteti i shtërmueshëm. Por me ardhjen e kohës së re, veçanërisht pas Reformacionit, rrjedha për punë u ndryshua në mënyrë të plotë. Etika protestante, e shenjtëruar nga Max Weber, deklaron punën jo si kërcënim, por si rrjedhë, formë shërbimi për Zot. dhe letërsia fillon të merret me heronë të ri — njeriu për të cili puna bëhet sensi i jetës.

Në romanët e shekullit XVIII, shihim tregtarë dhe biznesmenë, të cilët e kanë mendimin e punës së tyre si një objekt të shenjtë, jo si shënje të kërcënjimit. Dëfa, Swift, dhe pastaj Balzak krijojnë imazhe të njerëzve që kanë arritur prosperitetin e tyre vetëm me punën e tyre të vazhdueshme. Gjakmarrueshmëria e tyre është rruga për sukses, për pranueshmëri, për realizim. Por në këto imazhe të para të hershme është vendosur dytësi: zakonisht pas suksessit jashtëm, shihet izolimi, humbja e lidhjeve njerëzore, i qetësia morale.

Heroja romantik: krijimi si mendim

Epoka romantike shtjonë një dimension të ri në imazhin e gjakmarruesit. Tani ky është jo vetëm tregtar ose artisan, por edhe artist, intelektual, poet — krijues, i cili punon në gjendje e ekstazës, që arrin kufijtë e sëmundjes. Punja e tij është jo shërbim, por ofrim. Ai i jep veten punës së tij pa qëndrim, dhe shpesh kjo ofrimë derdhet në vdekje. Kujtojmë heroët e Balzakut — artistin Frenhoferen ose intelektualin Klaas, të cilët shkojnë me vdekje për mendimin e tyre për absolutin. Ose Faustin e Goethe, i cili firmos kontratën me djallin për të mësuar, për të qenë i mundur të krijojë. Gjakmarruesi romantik është figurë tragike, gjerësisht mitike. Punja e tij është jetëja e tij, dhe ai nuk mund ta heq dot, edhe pse ajo e vras.

Ky imazh është mbajtur gjatë gjithë kohën në letërsi. Ai i mbajtë mendimin e gjakmarruesit, që duhet të suferojë, që duhet të jetë i përqendruar. Edhe pse ne qëndrimojmë me shpirt për këtë hero, ne gjithashtu jemi mësuar nga veprimi i tij. Jetëja e tij është njoftim: puna nuk duhet të ngulë personin e plotë.

Realizmi: gjakmarruesi si viktimë e situatave

Në letërsinë shekullit XIX, veçanërisht në klasikën ruse, imazhi i gjakmarruesit merr një zë social. Ai nuk është më heroi i krijues ose biznesmeni i suksesshëm, por njeriu i vogël, i cili duhet të punojë deri në përmirësim për të jetuar. Heroët e Çehovit — mësuesit, mjekët, funksionarët — punojnë jo për rrjedhë, por për nevojë. Punja e tyre nuk jepë shumë, ajo e shtyret ata. Në tregimin “Dëshira për t’u shkretarë”, shihim fëmijën e nannës, që punon deri në përmirësim, dhe kjo është vetëm e përmirësuar, por formë e brutalizimit social. Këtu gjakmarrueshmëria është zgjedhje, jo kërcënim. Ai shkrapëron dignitetin njerëzore.

Në këtë traditë gjakmarruesi është jo hero, por viktimë. Ai nuk zgjedh mendimin e tij, ai është i përgjegjshëm për atë. Jetëja e tij është rrjedhë e detyrave të përgjithshme, prej të cilave nuk ka dalje. Kjo imazh është shumë e gjallë, veçanërisht në letërsinë për luftë, për ndërtimin pas luftës, për pesëvjetorët sovjetikë, ku njeriu është vetëm një pjesë e masinës.

Modernizmi: ekzistencialishti i përgjegjshëm gjakmarruesi

Në shekullin XX, me ardhjen e modernizmit, imazhi i gjakmarruesit bëhet më i komplikuar dhe i dyfishtëm. Kafka tregoninin e një funksionari që punon jo për t’iu qenë jetës, por për t’u shpërngulur mendimin e anashkalueshmërisë së jetës. Gjakmarrueshmëria e tij është mënyrë për t’u shpërngulur vakuitetin ekzistencialisht, për t’u mbushur kohën, që ta mos kënshtohet vetes. Në këtë mënyrë puna bëhet formë e autozhatës, dhe gjakmarruesi është njeriu që frikësohet mendimin e tiqjes dhe lirësisë.

Në letërsinë ekzistencialishte (Camus, Sartre) heroët zakonisht shihen në hyrjen në zgjedhje: punë për të jetuar, ose të refuzojë punën e anashkalueshmërisë së rrjedhës së jetës për tuarë. Punja këtu është pjesë e absurdit, që duhet ose të pranojë, ose të mbyllë. Gjakmarruesi këtu është personazh që ka humbur aftësinë për zgjedhje, ai vetëm ekzekuton programin, dhe kjo e bën atë shumë mekanik.

Proza moderne: ironia dhe deheroizimi

Tani letërsia vazhdon të shprehë imazhin e gjakmarruesit, por me ironi dhe gjithashtu me satirë. Romanët postmodernistë, sagatët zyrtare, antutopitë korporative tregoninin punëtorët zyrtarë që nuk më besojnë në sensin e punës së tyre, por vazhdojnë të punojnë, sepse nuk e kanë mendimin tjetër. Gjakmarrueshmëria e tyre është formë e konformizmit, mënyrë për t’u bërë pjesë e sistemit. Nuk kanë shpirt, ata janë vetëm zënë. Kjo i bën ato jo hero, por viktimë, jo më e shoqërisë, por e normës kulturore që na marrë identitetin nëpërmjet profesionit.

Në romanët si “Korporata” ose “Zyrtari”, gjakmarruesi shfaqet si personazh komik, i cili i ka mendimin e punës së tij si i keq, në fund të jetës së tij. Ne riu mbi dëshirat e tij, mbi prezentimet e tij, por mbi këtë riu është frika: nuk do ta arrijmë dot vendin e tij? Ironia e letërsisë moderne shkatërron mifin e punës së madhe, por nuk ofron gjë tjetër, përveç një lëndë lehtë e tristese.

Portreti i psikologjik: ç’të ka te gjithë këtë imazh

Imazhet e gjakmarruesve literarë, me gjithë gjerësinë e tyre, tregojnë karakteristika të përbashkëta. Këto janë njerëz me trëndafil të lartë të frikës së brendshme, për të cilët puna bëhet mënyrë për ta bllokuar atë. Shumë herë kanë probleme në lidhjet personale, sepse nuk kanë aftësi të ndërhyejnë. Varen nga kontrolli dhe nuk i pranojnë i qetësia. Odedhja e tyre është mënyrë e mbrojtjes ndaj kësaj. Sotët psikologjike këto janë që e bëjnë imazhet e jetës shumë të gjalla. Shkrimtarët nuk vetëm përshkruajnë behaviorin, por tregojnë botën brendshme, motivet, frikët që e drejtojnë heroët e tyre.

Shkrimtarët modernë më shumë se herët e mbajnë në plan konfliktin brendshëm: mes dëshirës për sukses dhe nevojës për qendrim, mes karrierës dhe familjes, mes detyrës dhe shumë. Gjakmarruesi më qëndron nën figurë të dyfishtë, i cili bëhet personazh i komplikuar, i kontradiktuar, i cili bëhet më afër lexuesit.

Përfundim

Imazhi i gjakmarruesit në letërsinë artistike ka kaluar rrugën nga kërcënim i biblik deri te rrjedhë, nga heroizmi deri te viktimëria, nga tragedia deri te ironia. Çdo kohë ka krijuar gjakmarruesin e vet, rifreskoi vlerat e saj dhe frikët. Tani ne jemi në një botë ku kultura e suksessit dhe efektivitetit ende është e fuqishme, por letërsia na ofron portreta më kompleks, më pak idealizuar. Të tregon se pas suksessit jashtëm zakonisht shihet e buhura, dhe pas odedhjes – frika. E mund të jetë se kryesia e letërsisë është të na mos lejojmë të harrujmë se puna është vetëm pjesë e jetës, jo jetëja e vet.

Permanent link to this publication: