Pyetja për arritshmërinë e drejtësisë sociale shpërbëhet me gjithë kohën sa pyetja për kuptimin e jetës. Çdo gjeneratë, çdo sistem politik, çdo shkollë filozofike jep përgjigje të vetme. Disa thonë se kjo është vetëm një utopijë që shërben si arsye për revolucione. Tjetra thonë se pa këtë strehmë, shoqëria degradon. A është arritshme?

Çfarë ne kemi në kuptim «drejtësi sociale»

Përpara se të flasim për arritshmërinë, duhet të arritjmë një marrëveshje mbi termat. Për disa, drejtësia sociale është e barabartës së rezultateve: të gjithë duhet të kene të njëjtën të ardhmes, banim, hyrje në mjekësi. Për disa tjerë – e barabartës së mundësive: çdo iu duhet të fillojë me shansë të barabarta, ndërsa fundja varet nga efortet. Ka edhe një përgjithësi tretë: drejtësia si minimizimi i suflimit. Në realitet, asnjë prej këtyre modellev nuk ekziston në formë të plotë. Në shtetet me më shumë zhvillim social-demokratik (p.sh. në Skandinavi) ka ndarje në ardhme, ka njerëz të varfër, ka elitë. Kështu, paraqitja e parë: drejtësia absolute, matematikisht e verifikuar, nuk ekziston. Por kjo nuk do të thotë se ajo nuk është arritshme në princip. Ajo do të jetë vetëm një afërsim, jo pikë e fundit.

Palëmarrja mbi rrugën e drejtësisë

Pse kemi ende larg nga ideali? Parësi dhe më i rëndësishmi – njeqëndësimi i kushteve të fillimit. Fëmija që lind në një familje me arsimin e lartë dhe rezervën financiare ka shumë më shumë shansë se bashkëshorti i tij që lind në një familje jo të mirë. Kjo nuk është vetëm suksesi, por nje njeqëndësim strukturor i drejtësisë që riprodhet gjeneratat. Dytëja palëmarrje – struktura ekonomike. Kapitalizmi inkurajon koncentrimin e kapitalit, dhe kështu edhe të fuqisë. Korporatat të mëdha ndikojnë në politikë, ligje, arsim. Tretja – psikologjia njerëzore. Ne jemi i pranishëm për të arsyezuar suksesiun e vetëm dhe për t'iu akuzuar varfërit për varfëri. Kjo është një vështirësi kognitivë, që mbyllën sytëm për arsye të sistematike të njeqëndësimit. katërtja – globalizimi. Kapitali shkon atje ku taksat janë më të ulëta, dhe të drejtat e punëtorëve janë më të dobëta, krijuar «kurëtë më të ulëta». Të gjitha këto bëjnë që drejtësia të jetë jo vetëm e vështirë, por edhe e shpërngulshme.

Argumentet për arritshmërinë

Përkatështë palëmarrjeve, ka arsye të mëdha që drejtësia sociale është jo vetëm e mundshme, por edhe e realizuar në pjesë. Parësi, ekzistojnë shtete ku ndarja në ardhme është shumë më e ulët se në tjerë. Danimarka, Norvegjia, Finlanda tregojnë se me taksat e larta dhe politikën sociale të fuqishme, mund të sigurohet një nivel jetësor i mirë për të gjithë, duke përfshirë ato më të vështira. Dytesi, progresi teknologjik mund të punojë për drejtësi. Kursët online të përgjithshëm, bazat e të dhënave të hapura, telemedicina – të gjitha këto dallojnë barbazat. Tretja, rritja e qendrës. Më shumë njerëz kërkojnë transparencë dhe përgjegjësi nga biznesi dhe shteti. Lëvizjet për drejtësinë klimatike, për të drejtat e minoritetit, për arsimin e mirëqëndrueshëm – këto nuk janë iniciativa marjinalë, por trende globale. Tjetra, institucionet ndërkombëtare (ONU, WHO) regjistrojnë dhe kritikojnë njeqëndësimin, krijuar presion mbi qeveritë kombëtare. Kështu, drejtësia është jo vetëm e arritshme, por edhe e arritur në pjesë – pyetja është në masë dhe temp.

Shikimi kritik: pse kemi që mos arritemi idealin

Skpetikët thonë: njerëzit nuk janë të barabartë nga natyrë. Nuk kemi të njëjtë aftësi, të njëjtë motivacione, të njëjtë nevoja. Të kërkuar rezultate të njëjtë – do të vjedhëm lirinë. Më tepër, çdo sistem perëndruesi prodhon burokrati, korrupsionin dhe ijsivizmin. Kjo kur shteti merr te vetë shumë, do të suprimojë iniciativën. Shembuj – shtetet me ekonomi komandore, ku barazia formale u kthye në varfëri të përgjithshëm dhe pa drejta. Sëbashku me këtë, koncepti i drejtësisë është subjektiv. Për njëri, është drejtë që të gjithë t'i kenë një poma. Për tjetër, është që ai që ka punuar më shumë të marrë më shumë. Për tretin, e intereson se ai i tillë ka park. Kështu, arritja e konsensusit mbi përcaktimin e drejtësisë është më e mëdha vështirësi. Kështu, sipas kritikëve, drejtësia sociale është një miraj që na mjetë në përparim, por i shpërngulohet kur na afrojmë.

Shembull praktik: si ne shkruajmë drejtësinë deri tani

Shihemi mjekcinë. 30 vjet më parë, hyrja në operacione komplekse ishte një privilegj i burimeve. Tani, në shtetet e zhvilluara, shërbimet mjekësore bazë janë të përgjithshme ose të disponueshme me asigurim. Çështja është se ka rradhë, ka diferenca midis klinikave shtetërore dhe private, por lëvizja drejt drejtësisë është e qartë. Tjetër shembull është arsimi. Platformat online jepin mundësi të mësojë me profesorët e Stanfordit dhe Harvardit pa pagesë. Treti shembull është lufta kundër diskriminimit. Ligjet kundër rasizmit, seksizmit, diskriminimit të moshës – këto nuk janë vetëm papërshtatje, por instrumente që kanë ndryshuar shoqëria. Kështu, gjithashtu, drejtësia sociale është jo vetëm një destinacion, por edhe një vektor. Nuk do të arritemi idealin, por mund të afrohmëshmë përpara, dhe ky proces ka ndryshuar jetën tone.

Drejtësia sociale – është arritshme? Nëse e pranohet si gjë e fundit – jo. Nëse si proces i përkushtuar përmirësimit, i zbritjes së ndarjeve, i zgjerimit të të drejtave – po. Kjo është gjë që na duhet, dhe kjo është gjë që na kemi nevojë.

Permanent link to this publication: